فصل همبستگی زیر پرچم حسین(ع)

 تلاقی این دو تجربه جمعی، محرم ۱۴۰۵ را به بستری برای بازخوانی نقش تاریخی عاشورا در تقویت پیوندهای اجتماعی، هویت ملی و همبستگی عمومی تبدیل کرده است؛ ظرفیتی که به باور کارشناسان می‌تواند فراتر از مرزبندی‌های سیاسی، به سرمایه‌ای مشترک برای انسجام اجتماعی بدل شود.

 

در مکتب امام‌حسین(ع)، محرم هیچ‌گاه در چارچوب یک مناسک صرفا آیینی و اشک‌ونوحه‌های سوگوارانه محصور نمانده است. این ایام، حقیقتی زنده و جریانی همیشه‌جوشان از دل تاریخ تشیع است که در هر عصری، متناسب با نیازهای زمانه، چهره‌ای نو یافته و کارکردی فراتر از مراسمی مذهبی پیدا کرده است. این روزها نیز مردم تجربه ماه‌ها تجمعات شبانه، راهپیمایی‌های خودجوش و آیین‌های همبستگی ملی را پشت سر گذاشته‌اند و حالا همان خیابان‌ها و میدان‌ها بار دیگر میزبان مردم شده‌اند؛ این‌بار در قالب هیات‌ها، دسته‌های عزاداری و آیین‌های سوگواری سیدالشهدا(ع). 

این همزمانی، محرم امسال را از سال‌های گذشته متمایز کرده؛ به‌طوری‌که مرز میان آیین‌های مذهبی و جلوه‌های همبستگی ملی کمرنگ‌تر از همیشه به نظر می‌رسد. پرچم‌های عزا، نمادهای عاشورایی، نوحه‌ها و مفاهیمی چون ایثار، مقاومت و دفاع از وطن، در کنار یکدیگر، چهره‌ای متفاوت به فضای عمومی شهرها بخشیده‌اند؛ فضایی که در آن، هویت دینی و احساس تعلق ملی بیش از گذشته در هم تنیده شده است. دکتر محمدصالح حسین‌زاده، عضو هیات علمی دانشگاه جامع امام‌حسین(ع) در گفت‌وگو با جام‌جم با اشاره به این کارکرد اجتماعی محرم می‌گوید: محرم در طول تاریخ همواره فراتر از مناسبتی مذهبی عمل کرده و توانسته است نوعی حیات معنوی و اجتماعی را به‌صورت همزمان در جامعه جاری سازد. همین جوشش مستمر و بازتولیدکننده سرمایه معنوی و اجتماعی است که راز ماندگاری اسلام ناب را رقم زده است. 

البته همزمانی آیین‌های محرم با حضور گسترده مردم در تجمعات شبانه، صرفا تقارنی زمانی نیست؛ بلکه نشانه‌ای از پیوندیافتن فرهنگ عاشورا با زیست روزمره جامعه است. به عقیده حسین‌زاده، در چنین فضایی، مجالس عزاداری و حضور اجتماعی مردم در میدان‌های عمومی، دو ساحت جدا از یکدیگر نیستند، بلکه در امتداد یکدیگر معنا پیدا می‌کنند. مثلا در گذشته، محرم بیشتر در هیات‌ها، مساجد و کوچه‌ها جریان داشت، اما امروز میدان‌ها و فضاهای عمومی شهری نیز به بستری برای بروز عشق حسینی و حضور جمعی مردم تبدیل شده‌اند. در حقیقت، این فضاها امروز دیگر تنها محل عبور نیستند، بلکه صحنه‌ای برای نمایش همبستگی، ایمان و هویت جمعی امتی شده‌اند که شعار «هیهات منا الذله» را سرلوحه‌ زندگی خود قرار داده است.

 

از عدالت‌خواهی دیروز تا بصیرت امروز

فرهنگ عاشورا در طول تاریخ با مفاهیمی چون ایستادگی در برابر ظلم، عدالت‌خواهی و پایداری در مسیر حق شناخته شده است. همین مفاهیم، محرم را به بستری فراتر از یک آیین سوگواری تبدیل کرده و در مقاطع مختلف الهام‌بخش کنش‌های اجتماعی و فرهنگی جوامع شیعی بوده است. امسال نیز این مؤلفه‌ها با جلوه‌ای پررنگ‌تر در فضای عمومی جامعه بازتاب یافته و آیین‌های محرم را به عرصه‌ای برای بازخوانی ارزش‌های هویتی، اخلاقی و اجتماعی مکتب اهل‌بیت(ع) بدل کرده است. حسین‌زاده با اشاره به این موضوع می‌گوید: پیوند میان شور حسینی و گفتمان مقاومت، در محرم امسال معنایی عمیق‌تر یافته و بر کارکرد اجتماعی این آیین افزوده است. 

به گفته وی، راز ماندگاری نهضت عاشورا در همین پویایی نهفته است؛ این‌که پیام کربلا در هر عصر متناسب با مسائل و دغدغه‌های زمانه بازخوانی می‌شود. 

عضو هیات علمی دانشگاه جامع امام‌حسین(ع) همچنین یکی از ویژگی‌های قابل‌توجه محرم امسال را پررنگ‌تر شدن نقش مجالس مذهبی در تبیین مسائل روز و ارتقای آگاهی اجتماعی می‌داند و معتقد است طرح موضوعات اجتماعی، سیاسی و بین‌المللی در کنار عزاداری نشان می‌دهد که محرم همچنان ظرفیت پیوند میان میراث عاشورا و نیازهای جامعه امروز را دارد.

 

محرم؛ بازتعریف همبستگی جمعی

یکی از ویژگی‌های قابل توجه محرم امسال، تقویت همزمان دو مؤلفه مهم هویت ایرانی ــ اسلامی، یعنی باورهای دینی و احساس تعلق ملی است. این همگرایی موجب شده است تا اقشار مختلف جامعه در بستر آیین‌های حسینی حول ارزش‌های مشترک گرد هم آیند و تجربه‌ای پررنگ‌تر از همبستگی جمعی را رقم بزنند. از منظر اجتماعی، آیین‌های محرم همواره یکی از مهم‌ترین عرصه‌های شکل‌گیری سرمایه اجتماعی در جامعه ایرانی بوده‌اند. این اجتماعات می‌توانند به تقویت اعتماد اجتماعی، افزایش همدلی و کاهش فاصله‌های ذهنی و اجتماعی میان گروه‌های مختلف کمک کنند. حسین‌زاده نیز معتقد است این تجمعات با ایجاد آرامش روانی و افزایش احساس امنیت اجتماعی، زمینه شکل‌گیری فضایی مبتنی بر وفاق و همدلی را فراهم می‌کند و به تحکیم انسجام اجتماعی و سرمایه فرهنگی جامعه یاری می‌رساند.

 

محرم؛ سرمایه‌ای فراتر از مرزبندی‌ها

درنهایت، آنچه از منظر اجتماعی و فرهنگی بیش از هر چیز اهمیت دارد، حفظ ماهیت مردمی، فراگیر و وحدت‌آفرین آیین‌های محرم است. سرمایه‌ای که طی قرن‌ها در حافظه تاریخی و فرهنگی جامعه ایرانی شکل گرفته، زمانی بیشترین اثرگذاری خود را خواهد داشت که متعلق به همه مردم باقی بماند و در چارچوب هیچ سلیقه، جناح یا جریان سیاسی خاصی محدود نشود. محرم و فرهنگ عاشورا، میراثی مشترک برای همه دلدادگان مکتب اهل‌بیت(ع) و بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی جامعه ایرانی است. از همین رو، هرچه این آیین‌ها بتوانند زمینه حضور و مشارکت طیف‌های گسترده‌تر اجتماعی را فراهم کنند، نقش مؤثرتری در تقویت همبستگی ملی، سرمایه اجتماعی و پیوندهای انسانی ایفا خواهند کرد.

دکتر حسین‌زاده با تأکید بر ضرورت حفظ این ویژگی فراگیر می‌گوید: مهم‌ترین نکته، حفظ روح مردمی و خودجوش آیین‌های محرم است. این مراسم زمانی می‌تواند نقش تاریخی و تمدنی خود را به بهترین شکل ایفا کند که همه اقشار جامعه، فارغ از تفاوت‌های سیاسی و سلیقه‌ای، آن را متعلق به خود بدانند و مجال حضور و مشارکت داشته باشند، چراکه محرم، بیش از آن‌که به یک قرائت یا جریان خاص تعلق داشته باشد، حامل مجموعه‌ای از ارزش‌های مشترک همچون عدالت‌خواهی، آزادگی، ایثار، مسئولیت‌پذیری و کرامت انسانی است؛ ارزش‌هایی که می‌توانند زمینه گفت‌وگو، همدلی و انسجام بیشتر در جامعه را فراهم کنند. در چنین نگاهی، محرم نه عرصه‌ای برای مرزبندی و تفکیک، بلکه بستری برای پیوند و همگرایی اجتماعی است؛ سرمایه‌ای معنوی و فرهنگی که هرچه فراگیرتر و مردمی‌تر باقی بماند، ظرفیت بیشتری برای تقویت ایمان، امید، همبستگی و تاب‌آوری جامعه خواهد داشت.