نگاهی به ضرورت بازنمایی رشادتهای عملیات بیتالمقدس در قالب ادبیات مدرن
حج؛ تأمینکننده همهجانبه مقاومت
ایده این یاداشت این است: حج؛ تأمینکننده همهجانبه مقاومت اما سؤال می شود چرا و چگونه؟
مقدمه
حج در منظومه معرفتی اسلام، صرفا مجموعهای از اعمال عبادی فردی نیست، بلکه یکی از جامعترین نهادهای تربیتی، اجتماعی و تمدنی دین به شمار میآید. این فریضه عظیم، با گردآوردن مسلمانان از اقوام، ملتها و طبقات گوناگون در یک زمان و مکان واحد، امکان بینظیری برای بازآفرینی هویت جمعی امت اسلامی فراهم میکند. در چنین بستری، حج میتواند نقشی اساسی در تولید، تقویت و استمرار «مقاومت» ایفا کند؛ مقاومتی که تنها به معنای ایستادگی در میدان نبرد نیست، بلکه شامل مقاومت فکری، فرهنگی، اخلاقی، هویتی و سیاسی نیز میشود.
حج «کانون معارف الهی» و دارای ظرفیتهای بسیار بالا برای علل محدثه و مبقیه جنبشهای اسلامی است. این گزاره نشان میدهد که حج نهتنها میتواند آغازگر حرکتهای اسلامی و ضدسلطه باشد، بلکه قادر است پایداری و استمرار آنها را نیز تضمین کند. از این منظر، مقاومت در جهان اسلام، اگر از سرچشمه حج تغذیه شود، از سطح واکنشهای مقطعی و احساسی فراتر رفته و به یک جریان آگاهانه، منسجم و ماندگار تبدیل خواهد شد.
حج و بنیانهای تولید مقاومت
نخستین دلیل اینکه حج تأمینکننده مقاومت است، آن است که این عبادت بزرگ، انسان را از خویشتنِ محدود و فردگرایانه فراتر میبرد و او را در افق توحید و بندگی خالص قرار میدهد. در احرام، همه نشانههای ظاهری امتیاز، طبقه، نژاد و قدرت کنار گذاشته میشود و انسان در برابر خداوند، در نهایت سادگی و تساوی ظاهر میگردد. این تجربه، صرفا یک نماد ظاهری نیست، بلکه تمرینی عمیق برای شکستن روحیه خودبرتربینی، وابستگی و تسلیمپذیری در برابر غیرخداست. انسانی که در مدرسه حج، برابر با دیگر مؤمنان و در برابر پروردگار خویش میایستد، آمادگی بیشتری برای مقاومت در برابر سلطهطلبی و استکبار پیدا میکند.
دوم آنکه حج، وحدت امت اسلامی را بهصورت عینی و ملموس مجسم میسازد. یکی از بزرگترین زمینههای ضعف و انفعال در جهان اسلام، تفرقه و چندپارگی است. حج این وضعیت را به چالش میکشد، زیرا میلیونها مسلمان را با زبانها، رنگها و فرهنگهای گوناگون در محور یک قبله، یک ذکر و یک مقصد جمع میکند. این تجربه مشترک، احساس همسرنوشتی و همهویتی را در میان مسلمانان تقویت مینماید. مقاومتِ پایدار، بدون چنین وحدتی ممکن نیست؛ زیرا پراکندگی، امت را در برابر فشارهای بیرونی آسیبپذیر میسازد. از این رو، حج را باید یکی از مهمترین بسترهای شکلگیری همبستگی و مقاومت جمعی دانست.
سوم آنکه در حج، پیام برائت از شرک، طاغوت و شیطان بهگونهای روشن و نمادین ابراز میشود. مناسکی همچون رمی جمرات، تنها رفتارهایی تشریفاتی نیستند، بلکه بیانگر موضعگیری وجودی انسان مؤمن در برابر همه نیروهای فساد، استکبار و گمراهیاند. مقاومت، در بنیاد خود، از همین «نه گفتن» آغاز میشود؛ نه به ظلم، نه به سلطه نامشروع، نه به تحقیر انسان، و نه به وابستگی به قدرتهای فاسد. حج با زنده نگه داشتن این موضعگیری، روح مقاومت را در جان مسلمانان تثبیت میکند.
چگونه حج مقاومت را تأمین میکند؟
تأمین مقاومت از سوی حج، از مسیرهای مختلفی صورت میگیرد که مهمترین آنها را میتوان در سه سطح معنوی، اجتماعی و تمدنی بررسی کرد.
1- تربیت معنوی و تقویت اراده
حج انسان را وارد تجربهای از نظم، ریاضت، سادگی و یاد خدا میکند. در این تجربه، وابستگیهای عادی زندگی تا حد زیادی تعلیق میشوند و حاجی در وضعیتی قرار میگیرد که خود را بیش از پیش در برابر حقیقت مطلق میبیند. این حالت، نوعی پالایش درونی به همراه دارد؛ پالایشی که نتیجه آن، افزایش قدرت اراده، کاهش دلبستگی به دنیا و تقویت استقامت روحی است. مقاومت، بدون ارادهای مستحکم و روحی پالایشیافته ممکن نیست. از اینرو، حج از طریق تربیت باطنی، بذر مقاومت را در وجود انسان میکارد.
2- ایجاد آگاهی و بصیرت جمعی
حج تنها فرصت عبادت فردی نیست، بلکه مجمع بزرگ امت اسلامی است. در این اجتماع عظیم، مسلمانان با مسائل، دردها، شکستها و امیدهای یکدیگر آشنا میشوند. این آشنایی، زمینهساز شکلگیری نوعی آگاهی فراملی و فرامذهبی است که برای مقاومت بسیار حیاتی است. جنبشهای مقاومتی زمانی دوام میآورند که از سطح احساسات فراتر رفته و بر تحلیل، شناخت و بصیرت استوار شوند. حج با ایجاد این افق مشترک، مقاومت را از یک واکنش پراکنده به یک کنش آگاهانه و هدفمند تبدیل میکند.
3- بازسازی هویت اسلامی
یکی از اساسیترین نیازهای مقاومت، برخورداری از هویت روشن و اصیل است. امتی که خود را نشناسد، در برابر الگوهای تحمیلی و سلطه فرهنگی آسیبپذیر خواهد بود. حج با بازگرداندن مسلمانان به محور توحید، سنت ابراهیمی و پیام جهانی اسلام، هویت اصیل آنان را احیا میکند. حاجی در حج میآموزد که تعلق اصلی او نه به قوم، ملت یا قدرت، بلکه به امت واحده اسلامی است. این بازسازی هویت، پشتوانهای بنیادی برای مقاومت فکری و فرهنگی فراهم میآورد.
حج و استمرار جنبشهای اسلامی
حج دارای ظرفیتهای فراوانی برای علل محدثه و مبقیه جنبشهای اسلامی است. این تعبیر از نظر تحلیلی بسیار مهم است؛ زیرا نشان میدهد که حج فقط در مرحله آغاز حرکت اسلامی نقش ندارد، بلکه در تداوم و حفظ آن نیز مؤثر است. هر جنبش مقاومتی برای بقا نیازمند سه عنصر است: ایمان، آگاهی و پیوند جمعی. حج هر سه را در سطحی عالی تقویت میکند.
جنبش اسلامی بدون پشتوانه معنوی، بهتدریج فرسوده میشود. بدون پشتوانه آگاهی، دچار خطا و انحراف میگردد. و بدون پیوند جمعی، پراکنده و شکننده خواهد شد. حج با فراهم کردن این سه پشتوانه، جنبشهای اسلامی را از سطح حرکتهای زودگذر به جریانهای ریشهدار و ماندگار ارتقا میدهد. از همینرو، میتوان گفت که حج هم مولد مقاومت است و هم حافظ آن.
حج و مقاومت در برابر سلطه
از منظر اجتماعی و سیاسی، حج مدرسهای برای تمرین ایستادگی در برابر سلطه است. در این مدرسه، مسلمانان میآموزند که قدرت حقیقی از آنِ خداست و هیچ قدرت زمینی حق ندارد انسان را به بندگی خود بکشاند. این آموزه، در شرایطی که جهان اسلام با اشکال مختلف سلطه سیاسی، اقتصادی و فرهنگی روبهروست، اهمیتی دوچندان مییابد.
مقاومت در برابر سلطه، تنها با ابزارهای مادی پیش نمیرود؛ بلکه نیازمند معنا، انگیزه و مشروعیت اخلاقی است. حج این مشروعیت اخلاقی را تأمین میکند. وقتی مسلمان در موسم حج، پیام توحید و برائت را بهطور زنده تجربه میکند، آمادگی بیشتری مییابد تا در زندگی اجتماعی نیز در برابر استکبار، تحقیر و وابستگی بایستد. بنابراین، حج را باید یکی از مهمترین منابع تولید روحیه ضدسلطه در جهان اسلام دانست.
جمعبندی و نتیجهگیری
بر اساس آنچه گفته شد، حج را میتوان تأمینکننده همهجانبه مقاومت دانست؛ زیرا:
• انسان را از فردگرایی و وابستگیهای تحقیرکننده آزاد میکند؛
• وحدت امت اسلامی را به نمایش میگذارد و تقویت میکند؛
• پیام برائت از شرک و طاغوت را زنده نگه میدارد؛
• اراده، بصیرت و هویت اسلامی را بازسازی میکند؛
• و جنبشهای اسلامی را در پیدایش و استمرار یاری میدهد.
از این منظر، حج فقط یک فریضه عبادی نیست، بلکه یکی از بنیادیترین سازوکارهای تربیت مقاومت در امت اسلامی است. اگر مسلمانان به روح و پیام حج بازگردند، مقاومت آنان از سطح واکنشهای مقطعی فراتر رفته و به یک فرهنگ پایدار، آگاهانه و تمدنساز تبدیل خواهد شد. چنین مقاومتی، نهتنها حافظ عزت امت اسلامی است، بلکه زمینهساز آیندهای روشن، مستقل و مبتنی بر عدالت و توحید خواهد بود.
گفت و گو
گفت و گوی اختصاصی جام جم آنلاین با حسن روشن
نمایش شجاعانه در جام جهانی برایمان کافی است
ناصر ابراهیمی در گفت وگو با جام جم آنلاین ؛
قلعه نویی دل شیر دارد / بازیکنان خودشان را باور داشته باشند صعود میکنیم
