Qwen سومین قطب هوش مصنوعی جهان
تا چند ماه گذشته همه از دیپسیک حرف میزدند اما حالا نوبت کوئن است. یکی از روزنامههای مطرح جهان در تحلیلی نوشت: «اگر دیپسیک زلزله بود، کوئن سونامی است.» سونامیای که از دل علیبابا، همان غول خرید آنلاین چین، بیرون زده و حالا دارد با قدرت تمام، سهم بازار هوش مصنوعی را از آن خود میکند. سؤال این است: «کوئن چیست، چه فرقی با دیپسیک دارد و چرا برای کاربر ایرانی میتواند از نان شب هم واجبتر باشد؟»
داستان از جایی شروع شد که همه فکر میکردند علیبابا فقط «چینیهای آمازون» است. اما جک ما، بنیانگذار علیبابا، از سال ۲۰۲۳ یک نقشه مخفی کشید؛ سرمایهگذاری کلان روی هوش مصنوعی. نتیجه امروز روی میز است: خانواده مدلهای کوئن که جدیدترین عضو آن، کوئن ۳.۶ ــ پلاس، آوریل ۲۰۲۶ رونمایی شد.جینگ یی، معاون بخش هوش مصنوعی علیبابا در گفتوگویی که ماه گذشته در پکن منتشر شد، گفت: ما نمیخواهیم فقط یک ربات چتکننده بسازیم. هدف ما ساخت مغز عامل (Agentic Brain) است؛ هوشی که خودش تصمیم بگیرد، کد بنویسد و کارها را انجام بدهد.»
همین ادعای بلندپروازانه باعث شد که کوئن در ماههای اخیر، سهم قابلتوجهی از بازاری را تصاحب کند که تا دیروز در انحصار GPT-۴/۰ و Claude بود. ارقام داخلی علیبابا نشان میدهد که بیش از ۱۰۰ هزار توسعهدهنده در سراسر جهان، ازجمله صدها تیم نرمافزاری از ایران، از مدلهای کوئن استفاده میکنند.
رقابت سهسرعتی؛ کوئن، دیپسیک و غولهای آمریکایی
برای درک جایگاه کوئن، باید میدان رقابت را بشناسیم. در یکسو دیپسیک با معماری کمهزینه و شهرت رسانهایاش قرار دارد. درسوی دیگر OpenAI و گوگل با بودجههای میلیاردی. اما کوئن روی یک نقطه متفاوت تمرکز کرده: تطبیقپذیری و چندزبانی.
پنجرهای به وسعت یک کتابخانه
شاید مهمترین عددی که در برگه مشخصات کوئن به چشم میخورد، «یک میلیون توکن» باشد. این یعنی پنجره زمینه (Context Window) مدل کوئن ۶/۳ ـ پلاس بهطور پیشفرض، ظرفیت پردازش یکمیلیون واحد زبانی را دارد.
برای اینکه فهمش سادهتر شود: «سهگنج» (سه کتاب بزرگ شاهنامه، ایلیاد و ادیسه) حدود ۷۰۰ هزار توکن است. کوئن میتواند هر سه را یکجا بخواند، خلاصه کند، شخصیتهای مشترکشان را پیدا کند و حتی سبک نوشتاری آنها را مقایسه کند. حالا تصور کنید یک پژوهشگر ادبیات فارسی چه استفادهای میتواند از این قابلیت بکند.
اما کاربرد عملی آن برای کاربر معمولی چیست؟ فرض کنید میخواهید کل متن یک قرارداد ۵۰۰ صفحهای را بررسی کنید و نکات شبههدار را پیدا کنید. یا میخواهید تمام ایمیلهای یک سال یک سازمان را تحلیل کنید و گزارشی از مشکلاتش تهیه کنید. کوئن این کار را در چند دقیقه انجام میدهد. یکی از نگرانیهای همیشگی کاربران ایرانی در مواجهه با هوش مصنوعیهای خارجی، ضعف در درک زبان فارسی و هزینههای دسترسی بوده است. کوئن اما هر دو را حل کرده است.
پشتیبانی از بیش از ۱۰۰ زبان، ازجمله فارسی با لهجهها و اصطلاحات عامیانه، یکی از نقاط قوت کوئن محسوب میشود. در یک آزمون غیررسمی که یکی از کاربران ایرانی در انجمن تخصصی ویرگول انجام داد، کوئن توانست ضربالمثل «آب از آب تکان نمیخوره» را درست معنا کند و حتی مثال شعری برایش بیاورد اما نکته مهمتر، قیمتگذاری است. علیبابا از طریق پلتفرم ابری خود (Alibaba Cloud) امکان استفاده از API کوئن را با نرخ ۲.۵ یوان (حدود ۴۰۰۰ تومان) به ازای هر یک میلیون توکن ورودی ارائه میدهد. این قیمت در مقایسه با نرخهای دلاری و گران OpenAI حدود ۲.۵ دلار (یعنی بیش از ۱۵۰ هزار تومان) یک مزیت رقابتی کشنده است.
مسأله فیلتر؛ لکه سیاه یا نقطهقوت؟
بیانصافی است اگر به موضوع سانسور در مدلهای چینی اشاره نکنیم. بله، مدل اصلی کوئن (مثل هر مدلی که در چین توسعه مییابد) روی موضوعات حساس سیاسی مثل تبت، سینکیانگ یا حزب کمونیست چین، پاسخهای محدود و از پیش تعیینشدهای دارد. این یک واقعیت است.
همین ادعای بلندپروازانه باعث شد که کوئن در ماههای اخیر، سهم قابلتوجهی از بازاری را تصاحب کند که تا دیروز در انحصار GPT-۴/۰ و Claude بود. ارقام داخلی علیبابا نشان میدهد که بیش از ۱۰۰ هزار توسعهدهنده در سراسر جهان، ازجمله صدها تیم نرمافزاری از ایران، از مدلهای کوئن استفاده میکنند.
رقابت سهسرعتی؛ کوئن، دیپسیک و غولهای آمریکایی
برای درک جایگاه کوئن، باید میدان رقابت را بشناسیم. در یکسو دیپسیک با معماری کمهزینه و شهرت رسانهایاش قرار دارد. درسوی دیگر OpenAI و گوگل با بودجههای میلیاردی. اما کوئن روی یک نقطه متفاوت تمرکز کرده: تطبیقپذیری و چندزبانی.
پنجرهای به وسعت یک کتابخانه
شاید مهمترین عددی که در برگه مشخصات کوئن به چشم میخورد، «یک میلیون توکن» باشد. این یعنی پنجره زمینه (Context Window) مدل کوئن ۶/۳ ـ پلاس بهطور پیشفرض، ظرفیت پردازش یکمیلیون واحد زبانی را دارد.
برای اینکه فهمش سادهتر شود: «سهگنج» (سه کتاب بزرگ شاهنامه، ایلیاد و ادیسه) حدود ۷۰۰ هزار توکن است. کوئن میتواند هر سه را یکجا بخواند، خلاصه کند، شخصیتهای مشترکشان را پیدا کند و حتی سبک نوشتاری آنها را مقایسه کند. حالا تصور کنید یک پژوهشگر ادبیات فارسی چه استفادهای میتواند از این قابلیت بکند.
اما کاربرد عملی آن برای کاربر معمولی چیست؟ فرض کنید میخواهید کل متن یک قرارداد ۵۰۰ صفحهای را بررسی کنید و نکات شبههدار را پیدا کنید. یا میخواهید تمام ایمیلهای یک سال یک سازمان را تحلیل کنید و گزارشی از مشکلاتش تهیه کنید. کوئن این کار را در چند دقیقه انجام میدهد. یکی از نگرانیهای همیشگی کاربران ایرانی در مواجهه با هوش مصنوعیهای خارجی، ضعف در درک زبان فارسی و هزینههای دسترسی بوده است. کوئن اما هر دو را حل کرده است.
پشتیبانی از بیش از ۱۰۰ زبان، ازجمله فارسی با لهجهها و اصطلاحات عامیانه، یکی از نقاط قوت کوئن محسوب میشود. در یک آزمون غیررسمی که یکی از کاربران ایرانی در انجمن تخصصی ویرگول انجام داد، کوئن توانست ضربالمثل «آب از آب تکان نمیخوره» را درست معنا کند و حتی مثال شعری برایش بیاورد اما نکته مهمتر، قیمتگذاری است. علیبابا از طریق پلتفرم ابری خود (Alibaba Cloud) امکان استفاده از API کوئن را با نرخ ۲.۵ یوان (حدود ۴۰۰۰ تومان) به ازای هر یک میلیون توکن ورودی ارائه میدهد. این قیمت در مقایسه با نرخهای دلاری و گران OpenAI حدود ۲.۵ دلار (یعنی بیش از ۱۵۰ هزار تومان) یک مزیت رقابتی کشنده است.
مسأله فیلتر؛ لکه سیاه یا نقطهقوت؟
بیانصافی است اگر به موضوع سانسور در مدلهای چینی اشاره نکنیم. بله، مدل اصلی کوئن (مثل هر مدلی که در چین توسعه مییابد) روی موضوعات حساس سیاسی مثل تبت، سینکیانگ یا حزب کمونیست چین، پاسخهای محدود و از پیش تعیینشدهای دارد. این یک واقعیت است.
گفت و گو
محمدرضا مهدوی در گفتوگو با جام جم آنلاین
کاش با این همه ۳۰ و چند ساله به جام جهانی نمیرفتیم / میتوانیم در جام جهانی بترکانیم
«جامجم» در گفتوگو با معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی بررسی کرد