عادت به آلودگی؛ از ترک عادت تا مرض / تأملی بر عادی‌سازی آلودگی هوا و فراموش شدن حق تنفس سالم

فراهانی نیک
کد خبر: ۱۵۷۵۵۷۶
نویسنده دکتر حسین فراهانی نیک / کارشناس رسانه و مدرس دانشگاه

شاید ضرب‌المثل «ترک عادت موجب مرض است» را زیاد شنیده باشیم و کاربردهای زیادی هم داشته باشد؛ اما ظاهراً در روزگار ما، عادت کردن به بعضی شرایط نیز خود موجب مرض و بیماری می‌شود! سال‌هاست با فرارسیدن فصل پاییز و آغاز روزهای سرد سال، شهرهای بزرگ و صنعتی کشورمان با پدیده‌ای تکراری، آشنا و البته نگران‌کننده به نام آلودگی هوا و وارونگی دما ـ که البته در میان مردم به اشتباه به وارونگی هوا مصطلح شده است ـ روبه‌رو می‌شوند. هر سال با کاهش دما، سکون نسبی هوا و افزایش مصرف سوخت، آسمان شهرها خاکستری می‌شود، نفس کشیدن دشوارتر می‌شود و شاخص کیفیت هوا در بسیاری از روزها به محدوده ناسالم می‌رسد. در چنین شرایطی، اخبار تعطیلی مدارس، غیرحضوری شدن دانشگاه‌ها و گاهی دورکاری کارکنان دستگاه‌های اجرایی، و یا تعطیلی کامل فعالیت‌های آموزشی و اداری به یکی از خبرهای آشنای فصل پاییز و زمستان تبدیل می‌شد.

اما امسال به نظر می‌رسد در مواجهه با این پدیده، شاهد تغییر رویکردی هستیم. در برخی روزهایی که آلودگی هوا نگرانی‌های جدی ایجاد کرده است، برخلاف انتظارات گذشته، فعالیت مدارس و دستگاه‌های اجرایی همچنان به شکل حضوری ادامه پیدا می‌کند و ظاهراً قرار است زندگی روزمره، حتی در شرایط نامناسب کیفیت هوا، بدون تغییر چندانی دنبال شود. البته باید توجه داشت که در برخی شهرها و مناطق کشور همچنان تعطیلی یا غیرحضوری شدن فعالیت‌های آموزشی و اعمال محدودیت‌های مقطعی صورت گرفته است؛ بنابراین مسئله، نبود مطلق تعطیلی نیست، بلکه پرسش اصلی درباره تغییر معیارها، نحوه تصمیم‌گیری و احتمال عادی‌سازی حضور مردم در شرایط آلوده است.

اینجاست که یک پرسش اساسی مطرح می‌شود: آیا چون سال‌هاست با آلودگی هوا مواجه هستیم، باید به آن عادت کنیم و زندگی عادی خود را در کنار این تهدید ادامه دهیم؟ آیا تکرار یک مشکل، از شدت و اهمیت آن می‌کاهد؟ و آیا ناتوانی در حل یک معضل مزمن باید به پذیرفتن آن به‌عنوان بخشی طبیعی از زندگی شهری منجر شود؟

 

عادت کردن به آلودگی؛ سازگاری یا تسلیم شدن؟

در فرهنگ عمومی ما ضرب‌المثلی وجود دارد که می‌گوید: «ترک عادت موجب مرض است». این ضرب‌المثل معمولاً زمانی به کار می‌رود که فردی به رفتاری خو گرفته و تغییر آن برایش دشوار شده است. اما در موضوع آلودگی هوا، ظاهراً باید این ضرب‌المثل را به شکل دیگری تفسیر کرد: اگر قرار باشد مردم به هوای آلوده عادت کنند، چه‌بسا همین عادت کردن، موجب مرض و بیماری شود! واقعیت این است که بدن انسان با بسیاری از شرایط محیطی سازگار می‌شود، اما این سازگاری لزوماً به معنای بی‌خطر شدن آن شرایط نیست. ممکن است فردی سال‌ها در هوای آلوده زندگی کند، صبح‌ها با آسمانی خاکستری از خانه خارج شود و شب‌ها با همان شرایط به خانه بازگردد، بدون آنکه در همان لحظه احساس بیماری یا ناراحتی شدیدی داشته باشد؛ اما این به معنای مصون ماندن او از آثار مخرب آلودگی نیست.

آلودگی هوا از آن دسته تهدیدهایی است که آثار آن همیشه بلافاصله و به‌صورت آشکار نمایان نمی‌شود. بخشی از آسیب‌ها در طول زمان شکل می‌گیرد و ممکن است سال‌ها بعد به شکل بیماری‌های تنفسی، قلبی و عروقی و سایر مشکلات جسمی خود را نشان دهد. بنابراین، عادت کردن مردم به آلودگی هوا نه یک موفقیت مدیریتی است و نه نشانه کاهش خطر؛ بلکه ممکن است به معنای کاهش حساسیت عمومی نسبت به یک تهدید جدّی باشد. خطرناک‌تر از آلودگی هوا، زمانی است که جامعه به حضور دائمی آن خو بگیرد و دیگر نسبت به آن واکنش جدّی نشان ندهد.

 

آلودگی هوا؛ مسئله‌ای فراتر از یک عدد روی نمایشگر

گاهی در مواجهه با آلودگی هوا، همه توجه‌ها به عددی معطوف می‌شود که روی نمایشگرهای سنجش کیفیت هوا قرار دارد. شاخص کیفیت هوا به محدوده‌های مختلف تقسیم می‌شود و بر اساس آن، وضعیت هوا پاک، قابل قبول، ناسالم (برای گروه‌های حساس)، ناسالم، بسیار ناسالم، خطرناک اعلام می‌شود. اما نباید فراموش کرد که پشت این اعداد، زندگی و سلامت میلیون‌ها انسان قرار دارد. وقتی شاخص کیفیت هوا از محدوده قابل قبول عبور می‌کند، موضوع صرفاً تغییر رنگ یک عدد از سبز به زرد یا نارنجی نیست؛ بلکه به معنای افزایش مواجهه مردم با آلاینده‌هایی است که می‌توانند سلامت آنان را تهدید کنند.

 

عکس

 

کودکان، دانش‌آموزان، سالمندان، زنان باردار و افرادی که از بیماری‌های قلبی و تنفسی رنج می‌برند، بیش از دیگران در معرض آسیب قرار دارند. کودکی که هر روز صبح برای رفتن به مدرسه در هوای آلوده تردد می‌کند، دانش‌آموزی که در حیاط مدرسه فعالیت ورزشی انجام می‌دهد و کارمندی که ساعت‌های طولانی در مسیر خانه تا محل کار در معرض آلاینده‌ها قرار می‌گیرد، همگی بخشی از جمعیتی هستند که هزینه آلودگی هوا را می‌پردازند. بر اساس گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت، آلودگی هوا با افزایش خطر بیماری‌های قلبی، سکته مغزی، بیماری‌های تنفسی و سرطان ریه ارتباط دارد. ذرات معلق ریز، به‌ویژه ذراتی که توانایی نفوذ به بخش‌های عمقی دستگاه تنفسی را دارند، از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده سلامت محسوب می‌شوند. پس چگونه می‌توان انتظار داشت در شرایطی که کیفیت هوا به محدوده ناسالم می‌رسد، همه فعالیت‌های روزمره بدون توجه به میزان مواجهه افراد با آلاینده‌ها ادامه یابد؟

 

تعطیلی فعالیت مدارس و ادارات؛ راهکار اصلی نیست، اما یک اقدام حفاظتی است

بدیهی است که تعطیلی مدارس و نیز دستگاه‌های اجرایی نمی‌تواند مشکل آلودگی هوا را حل کند. هیچ‌کس نمی‌تواند ادعا کند که با تعطیلی چندروزه مدارس و ادارت، منابع آلاینده از بین می‌روند یا هوای شهر پاک می‌شود. اتفاقاً باید تأکید کرد که تعطیلی مدارس و ادارات، اگرچه در شرایط اضطرار می‌تواند اقدامی ضروری برای کاهش مواجهه دانش‌آموزان و کارکنان با آلودگی باشد، نباید به تنها راهکار مدیریت این بحران تبدیل شود. اما از سوی دیگر، نمی‌توان به بهانه اینکه تعطیلی مدارس و ادارات راه‌حل اساسی نیست، همین اقدام حفاظتی را نیز کنار گذاشت. این استدلال که چون آلودگی هوا یک مشکل مزمن است، پس نمی‌توان هر بار مدارس و ادارات را تعطیل کرد، به معنای جابه‌جا کردن صورت مسئله است. مزمن بودن یک بیماری، دلیل بر بی‌نیازی از مراقبت و درمان نیست. اگر بیماری فردی درمان‌پذیر نباشد یا درمان آن دشوار باشد، آیا باید مراقبت‌های پزشکی را نیز متوقف کرد؟

تعطیلی یا غیرحضوری شدن مدارس در روزهای بحرانی، در کنار محدودیت فعالیت‌های آلاینده، کاهش تردد خودروها و اجرای سایر اقدامات حفاظتی، می‌تواند از میزان مواجهه بخشی از جامعه با هوای آلوده بکاهد. بنابراین، مسئله اصلی این نیست که چرا مدارس و ادارات تعطیل می‌شوند؛ بلکه باید پرسید چرا شرایطی ایجاد شده است که هر سال ناچاریم درباره تعطیلی مدارس و ادارات تصمیم بگیریم و چرا هنوز نتوانسته‌ایم از تکرار این وضعیت جلوگیری کنیم؟

 

 آیا قرار است مردم خود را با آلودگی هوا تطبیق دهند؟

یکی از نگرانی‌های جدّی در مواجهه با معضلات مزمن اجتماعی، عادی شدن شرایط نامطلوب است. وقتی یک مشکل برای سال‌های متوالی تکرار می‌شود، به‌تدریج حساسیت عمومی نسبت به آن کاهش پیدا می‌کند. روزگاری دیدن آسمان خاکستری و اعلام وضعیت ناسالم هوا موجب نگرانی و واکنش عمومی می‌شد، اما امروز ممکن است بسیاری از مردم بدون توجه جدّی به وضعیت کیفیت هوا، فعالیت روزانه خود را ادامه دهند. حتی گاهی شنیدن خبر تعطیلی مدارس بیشتر از شنیدن خبر آلودگی هوا موجب تعجب می‌شود! این تغییر نگرش، اگر ناشی از کاهش واقعی آلودگی نباشد، جای نگرانی دارد.

جامعه نباید به جایی برسد که آلودگی هوا را همچون ترافیک، شلوغی خیابان‌ها یا سایر دشواری‌های روزمره، بخشی اجتناب‌ناپذیر از زندگی شهری تلقی کند. نباید به دانش‌آموزان این پیام منتقل شود که نفس کشیدن در هوای آلوده، بخشی طبیعی از دوران تحصیل است. نباید کارمندان تصور کنند که حضور در محل کار، فارغ از شرایط سلامت محیط، یک الزام غیرقابل تغییر است. نباید خانواده‌ها ناچار شوند میان حضور فرزندانشان در کلاس درس و نگرانی از سلامت آنان یکی را انتخاب کنند. عادی‌سازی آلودگی هوا، در واقع عادی‌سازی مواجهه با یک عامل بیماری‌زاست؛ درحالی‌که وظیفه مدیریت شهری و دستگاه‌های مسئول، کاهش این مواجهه و حفاظت از سلامت شهروندان است.

 

ریشه مشکل کجاست؟ مردم یا ساختارهای تولید آلودگی؟

در این میان، نکته مهم دیگری نیز وجود دارد. نباید تمام بار مسئولیت آلودگی هوا را بر دوش مردم گذاشت. درست است که استفاده از وسایل حمل‌ونقل عمومی، کاهش سفرهای غیرضروری با خودروهای شخصی، معاینه فنی خودروها و رعایت اصول زیست‌محیطی می‌تواند در کاهش آلودگی مؤثر باشد، اما بخش مهمی از این معضل به سیاست‌گذاری‌ها، کیفیت سوخت، فرسودگی ناوگان حمل‌ونقل، فعالیت صنایع آلاینده، نحوه تأمین انرژی و ضعف نظارت بر منابع تولید آلودگی مربوط می‌شود. در شهرهای صنعتی، فعالیت برخی واحدهای تولیدی و نیروگاه‌ها و استفاده از سوخت‌های آلاینده می‌تواند در کنار ترافیک شهری و شرایط جوی، به تشدید آلودگی منجر شود.

از سوی دیگر، پدیده وارونگی دما که در فصل سرد سال بیشتر اتفاق می‌افتد، مانع پراکندگی مناسب آلاینده‌ها می‌شود و زمینه تجمع آن‌ها در لایه‌های نزدیک به سطح زمین را فراهم می‌کند. بنابراین، اگر قرار است مردم به دلیل آلودگی هوا در خانه بمانند، دانش‌آموزان از حضور در مدرسه محروم شوند یا کارکنان به شکل مجازی فعالیت کنند، باید هم‌زمان درباره منابع اصلی تولید آلودگی نیز تصمیم‌های جدّی اتخاذ شود. نمی‌توان از شهروندان خواست برای کاهش آلودگی، کمتر از خودرو استفاده کنند، اما حمل‌ونقل عمومی کافی و قابل اتکایی در اختیار آنان قرار نداد. نمی‌توان از مردم انتظار داشت هوای پاک داشته باشند، اما نظارت مؤثر و مستمر بر فعالیت واحدهای آلاینده را به تعویق انداخت. نمی‌توان هر سال با آغاز پاییز، منتظر وزش باد و بارندگی ماند تا طبیعت به کمک مدیریت شهری بیاید و هوای شهر را پاک کند. هوای پاک نباید به شانس وزش باد و بارش باران وابسته باشد؛ بلکه باید نتیجه برنامه‌ریزی، مدیریت صحیح و اجرای مسئولانه قوانین باشد.

 

حق تنفس سالم؛ امتیاز نیست، حق شهروندی است

هوای پاک یکی از ابتدایی‌ترین نیازهای زندگی انسان است. برخلاف بسیاری از امکانات رفاهی که می‌توان از آن‌ها صرف‌نظر کرد، انسان نمی‌تواند نفس کشیدن را متوقف کند یا برای تنفس سالم، به انتخاب دیگری متوسل شود. ما نمی‌توانیم از مردم بخواهیم در روزهای آلوده نفس نکشند! نمی‌توانیم از کودکان بخواهیم برای رفتن به مدرسه ریه‌های خود را در معرض آلاینده‌ها قرار ندهند، درحالی‌که راهکار جایگزین مناسبی برای حفاظت از آنان فراهم نکرده‌ایم. حق برخورداری از محیط زیست سالم و هوای پاک، موضوعی نیست که بتوان آن را به روزهای مناسب جوی یا شرایط اقتصادی و اجرایی کشور موکول کرد.

در اصل پنجاهم قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران نیز حفاظت از محیط زیست به‌عنوان وظیفه‌ای عمومی مورد توجه قرار گرفته و فعالیت‌هایی که با آلودگی محیط زیست یا تخریب غیرقابل جبران آن همراه باشند، ممنوع اعلام شده‌اند. همچنین قانون هوای پاک، تکالیف مشخصی را برای دستگاه‌های مختلف در زمینه کنترل منابع آلاینده و مدیریت کیفیت هوا تعیین کرده است. بنابراین، موضوع آلودگی هوا صرفاً یک مسئله فصلی یا خبری نیست؛ بلکه مسئله‌ای مرتبط با سلامت عمومی، حقوق شهروندی و مسئولیت قانونی دستگاه‌های ذی‌ربط است.

 

به جای عادی‌سازی آلودگی، باید برای رفع آن عادت‌سازی کنیم

شاید بهتر باشد به جای آنکه تلاش کنیم مردم به زندگی در هوای آلوده عادت کنند، فرهنگ مطالبه هوای پاک را در جامعه نهادینه کنیم. باید عادت کنیم که هر روز کیفیت هوا را بررسی کنیم، اما نه برای آنکه یاد بگیریم چگونه با آلودگی کنار بیاییم؛ بلکه برای آنکه نسبت به وضعیت محیط زندگی خود حساس باشیم. باید عادت کنیم که دستگاه‌های مسئول درباره عملکرد خود در زمینه کاهش آلودگی پاسخگو باشند. باید عادت کنیم که تصمیم‌گیری درباره تعطیلی مدارس و ادارات بر اساس معیارهای علمی، شفاف و از پیش اعلام‌شده صورت بگیرد، نه بر اساس ملاحظات مقطعی و تصمیم‌های غیرقابل پیش‌بینی. باید عادت کنیم که در کنار اقدامات اضطراری، برنامه‌های بلندمدت برای نوسازی ناوگان حمل‌ونقل عمومی، بهبود کیفیت سوخت، کنترل صنایع آلاینده، توسعه انرژی‌های پاک و کاهش مصرف سوخت‌های فسیلی به‌طور جدی دنبال شود. همچنین لازم است اطلاعات مربوط به کیفیت هوا، میزان آلایندگی منابع مختلف و اقدامات انجام‌شده برای کاهش آلودگی، به شکل شفاف و قابل دسترس در اختیار مردم قرار گیرد. در این مسیر، رسانه‌ها و نهادهای مدنی نیز وظیفه دارند اجازه ندهند آلودگی هوا از یک بحران عمومی به یک خبر تکراری و کم‌اهمیت تبدیل شود.

 

سخن پایانی؛ به آلودگی عادت نکنیم!

واقعیت تلخ این است که آلودگی هوا سال‌هاست به مهمان ناخوانده پاییز و زمستان شهرهای بزرگ و صنعتی کشور تبدیل شده است. اما تکرار حضور این مهمان ناخوانده نباید موجب شود که حضورش را بپذیریم و برای زندگی در کنار آن برنامه‌ریزی کنیم. اگر هر سال با آغاز فصل سرما، آسمان شهرها خاکستری شود، شاخص آلودگی بالا برود و سلامت میلیون‌ها نفر در معرض تهدید قرار گیرد، نمی‌توان صرفاً با ادامه فعالیت مدارس و ادارات، مسئله را حل‌شده تلقی کرد. البته تعطیلی به‌تنهایی راه‌حل نیست و هیچ جامعه‌ای نمی‌تواند برای همیشه با تعطیلی مدارس و ادارات، مشکل آلودگی هوا را مدیریت کند. اما تعطیل نکردن نیز به‌خودی‌خود نشانه حل مشکل نیست. معیار اصلی باید میزان واقعی آلودگی، سلامت شهروندان و اثربخشی اقدامات حفاظتی باشد. اگر قرار است مدارس باز باشند، باید شرایط ایمن‌تری برای دانش‌آموزان فراهم شود. اگر قرار است ادارات فعالیت کنند، باید سلامت کارکنان و مراجعان مورد توجه قرار گیرد. اگر قرار است زندگی شهری بدون وقفه ادامه پیدا کند، باید منابع تولید آلودگی به شکل جدّی کنترل شوند. از همه مهم‌تر، نباید اجازه دهیم به نام عادت، یک تهدید جدّی برای سلامت عمومی به امری عادی و پذیرفته‌شده تبدیل شود.

شاید وقت آن رسیده باشد که ضرب‌المثل قدیمی خود را در مواجهه با این معضل چنین بازخوانی کنیم:

«ترک عادت موجب مرض است؛ اما عادت کردن به آلودگی، خودِ مرض است!»

بیایید به جای عادت کردن به آسمان خاکستری، به مطالبه آسمان آبی عادت کنیم. به جای پذیرفتن هوای ناسالم، خواهان هوای سالم باشیم و به جای آنکه هر سال منتظر تصمیم درباره تعطیلی مدارس و ادارات بمانیم، از مسئولان بخواهیم شرایطی فراهم کنند که اساساً نیازی به تعطیلی به دلیل آلودگی هوا وجود نداشته باشد.به عنوان نکته پایانی باید باور داشت:

هوای پاک یک خواسته تجملاتی نیست؛ حق طبیعی هر شهروند است. نباید به مردمی که حق دارند سالم نفس بکشند، توصیه کرد به آلودگی عادت کنند.

newsQrCode
ارسال نظرات

نیازمندی ها