حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
ضرورت نگاه به آینده
:
«آینده دان ها» یا «آینده نگرها» ، آیا تاکنون چنین کلمه ای را شنیده اید؛ زمانی که از افراد آینده نگر صحبت می کنیم ، به هیچ وجه منظورمان صحبت از پیشگوهایی نیست که با کمک رمل و اسطرلاب قصد دیدن آینده را دارند.
بلکه صحبت از یک تخصص کاملا کاربردی است که امروزه مراکز علمی بزرگی از این تخصص بهره می گیرند. اما این افراد چه ویژگی هایی دارند، کارشان چیست و چه وظیفه ای را در فرآیند علم به عهده دارند و آیا ما نیز به چنین افرادی نیاز داریم یا خیر؛
اینها سوالاتی است که پاسخ به آنها شاید بتواند کمکی به بهبود فرآیند توسعه علمی کشور کند.
همیشه شنیده ایم افرادی هستند که گویی فراتر از زمان خود گام برمی دارند و سعی می کنند افقهای جدیدی را ترسیم کنند، آنها اگرچه همانند همه ما در این دوران زندگی می کنند. اما این توانایی را دارند دنیایی را تصور کنند که هنوز فرا نرسیده است. ایده های آنها دنیایی را تصویر می کند که قرار است در آینده خلق شود و این افراد الهام بخش جریانات فکری و علمی قرار خواهند گرفت.
در زمانی نه چندان دور چنین افرادی در دوره خود مهجور واقع می شدند و بعضی وقتها به آنها برچسب دیوانگی می زدند، اما گذشت زمان ثابت کرد که آینده را همین دیدگاه های پیشرو می سازند، زمانی که معلوم شد علم تنها در بستری رشد می کند که بلندپروازی های ذهن افقهای دور دست را ترسیم کرده باشد، دیگر این افراد نه موجوداتی دیوانه که بهترین ابزارهای ممکن برای ساختن آینده معرفی شدند.
این اتفاق به ویژه زمانی اهمیت پیدا کرد که علم هر چه بیشتر به سمت تخصصی شدن گام برداشت و در این حرکت تخصصی خود اگرچه به دستاوردهای سترگی در حوزه های مختلف دست یافت ، اما همه جانبه نگری خود را از دست داد. به همین دلیل ترسیم افقهای کلان حرکت علمی بیشتر ارزش پیدا کرد و لازم شد تا افرادی ظهور کنند که بتوانند آینده را در حالت کلی ببینند و مسیرهایی را برای دستیابی به هدف تعیین کنند. شاید ریشه این گونه فعالیت ها را بتوان همزمان در 2 رده جستجو کرد؛ یکی نویسندگان علمی تخیلی بودند که ژانر جدیدی را برمبنای علم در ادبیات بنیان گذاشتند و سعی کردند ایده های آینده نگرانه خود را به محک علمی بسنجند و این ایده های آزاد را در قالب علوم عقلی بریزند تا بتوانند تصویری دقیق تر از آینده را ترسیم کنند.
ژول ورن شاید یکی از بزرگترین افرادی بود که در این حوزه دست به فعالیت زد و بسیاری از پیشگویی های علمی تخیلی او سالهای بعد رنگ واقعیت به خود گرفت ، ایده سفر در ماه شاید یکی از مهمترین ایده های او بود. اچ جی ولز یکی دیگر از این نویسندگان بود و در عصر حاضر نامهایی چون آرتور سی. کلارک و ایزاک آسیموف را باید از بزرگان این حوزه ادبیات و علم قلمداد کرد. اما گروه دومی هم حضور داشتند که علاقه ای به ترسیم تخیل آینده نداشتند و مایل بودند چیزی را ببینند که در آینده رخ خواهد داد یا می تواند رخ دهد و باعث تغییرات بنیادی در جهان شود.
شاید یکی از برجسته ترین چهره هایی که در این زمینه می توان از آنها یاد کرد، کنستانتین تسیلوفسکی (Konstantin Tsiolkovsky) است ، او که بین سالهای 1857 تا 1935 در روسیه زندگی می کرد و با وجود کمبود توان شنوایی اش در یک دبیرستان ریاضیات تدریس می کرد و حدود یک قرن پیش در حالی که هیچ تصوری از پیشرفت های عصر فضا در آن دوران وجود نداشت ، دست به طراحی و خلق ایده هایی درخصوص سفرهای فضایی زد.
این موضوع به دورانی بازمی گشت که هنوز پروازهای هوایی هم رخ نداده بود و هنوز نخستین هواپیما هم ساخته نشده بود. وی در آن دوران با درک این ضرورت که در آینده انسان ناچار به سفر به فضا خواهد شد با سرلوحه قرار دادن این جمله معروف که «اگرچه زمین گهواره تمدن است ، اما هیچ انسانی را نمی توان تا ابد در گهواره نگه داشت.» شروع به طراحی پرتابه های فضایی کرد و ایده استفاده از سوخت مایع را در پرتابه ها مطرح ساخت.
همین ایده بود که حدود 60 سال بعد مورد استفاده پیشگامان عصر فضا قرار گرفت . آرتور سی کلارک دانشمند برجسته و آینده نگر نیز یکی دیگر از این افراد است. او علاوه بر نگارش مجموعه داستان های علمی تخیلی ، گامهای بزرگی درخصوص ترسیم آینده برداشت. وی سالها پیش از آن که اسپوتنیک یک وارد فضا شود، ایده استفاده از ماهواره ها برای ارتباطات مخابراتی را داد و سالها بعد بود که برای اولین بار این ایده عملی شد و تاثیر به سزایی در وضعیت ارتباطات و شکل دهی در دنیای امروز ما گذاشت.
وی پیشنهاد کرد اگر از مدارهایی با ارتفاع مشخص استفاده کنیم ، سرعت گردش ماهواره به دور زمین با سرعت گردش زمین به دور خود برابر خواهد شد و بنابراین از دید ناظر زمینی ، ماهواره موردنظر همیشه در یک نقطه آسمان به طور ثابت دیده خواهد شد، به این ترتیب شما می توانید با تنظیم آنتن های فرستنده و گیرنده در یک جهت ارتباطات رادیویی را برقرار سازید.
امروزه با کمک همین ایده است که از ارتباطات تلویزیونی ماهواره ای یا ارتباطات رادیویی ، اینترنت ، مکالمات تلفنی و سیستم یکسان بانکها بهره می بریم ؛ هر دوی این ایده ها در زمان خود با بی توجهی فراوانی مواجه شدند.
|
کشورهای درحال توسعه و چشم انداز آینده ما از هم اکنون از محصول تفکر آینده نگرها استفاده می کنیم ، اما اگر تخصص و فعالیت این افراد در کشورهای توسعه یافته باعث می شود تا روند فعالیت های آنها باعث گسترده شدن مرزهای دانش آینده شود اما حضور آنها در کشورهای جنوب یا در حال توسعه جایگاه ویژه ای دارد، چرا که این افراد می توانند با دیدن روند رشد جهان و مطالعه منابع و وضعیت موجود خود، آینده مورد نظر کشورهای در حال توسعه را برای رسیدن و دستیابی به توسعه علمی کامل تشخیص دهند تا بر مبنای تحلیل آنها برنامه ریزان برای جبران عقب ماندگی و رسیدن به نقطه موردنظر سیاست های خود را پیاده سازند. وجود چنین افراد و شوراهایی در مراکز تصمیم گیری و صنایع امری ضروری است بویژه که بدون حضور این افراد شانس رقابت در بازارهای مدرن از بین می روند. |
شما امروزه مطالب زیادی از اتاق فکر (Think Tank) یا طوفان ذهنی (Brain Storming) می شنوید.
روشها و راهکارهایی که ذهن را برای بیان ایده های رادیکال و نوگرا آماده می کند و از بین مجموعه ایده هایی که بیان می شود، می توان راهکارهای مناسب را جستجو کرد.
اما تا این حد کافی نیست. امروزه بسیاری از مراکز فنی و تصمیم گیری در دنیا گروهی از متخصصان را با نام آینده نگر استخدام می کنند، به قول یکی از گزارشگران CNN این افراد کسانی هستند که پول می گیرند تا فکر کنند.» تخصص اصلی این افراد این است که با مطالعه وضعیت موجود در حوزه ای که با آن مربوط هستند، همچنین مطالعه تغییرات عمده ای که در عرصه های گوناگون در جهان رخ می دهد و تحلیل آنها به این نتیجه می رسند که در آینده چه شرایطی برزندگی ما حکمفرما خواهد شد و ما برای مقابله یا تطابق با آن شرایط باید چه راهکارهایی را انتخاب کنیم.
این افراد توانایی و تخصص این را دارند که دنیای آینده را فراتر از مرزهای زمان ببینند و ما را برای ورود به آن آماده کنند. مثلا این افراد ممکن است با دیدن روند تخریب محیط زیست ، روند آلودگی آب و هوا و افزایش جمعیت و تصویر کردن دنیای آینده که در آن آب تبدیل به کالایی گرانبها و کمیاب خواهد شد از هم اکنون طرح تصفیه خانه های خانگی را مطرح کنند و آنها را پی بگیرند.
آینده بین ها بازوی کمکی محققان و متخصصان طراحی های راهبردی هستند و مفاهیم جدیدی را به فرهنگ مدیریت علمی و فناوری جهان وارد کرده اند. امروزه جهان ما با سرعت بیشتری به سوی تخصصی شدن در پیش است و بدین ترتیب لازم است افراد فراتر از ابرهایی که در دامنه های دانش وجود دارد قله های مرتفع آینده را ببینند.
شاید اگر از هم اکنون به فکر تربیت نسل جدیدی از این آینده نگرها باشیم ، بتوانیم امیدوار بمانیم با درک آینده ، مسیر درستی را برای رسیدن به آن انتخاب کنیم.
پوریا ناظمی
گفت و گو
