سیر تاریخی توسعه حرم حضرت معصومه(س)

به نوشته شاردن، سیاح فرانسوی عصر صفوی در کتیبه سردر بنا کلمه «مشتاق درک» جهت ثبت سال بنا درج شده بود که به حساب ابجد ۱۰۶۵ (زمان سلطنت شاه عباس دوم) می‌شود.

سال ۱۳۷۷ شمسی مرقد به شکل جدید که آمیخته‌ای از کاشی و سنگ است تجدید بنا شد و همچنین دیواره‌های داخلی با سنگ مرمر سبز آراسته گردید.

سال ۹۶۵ هجری شاه طهماسب صفوی، در چهار طرف مرقد ضریحی آجری آراسته به کاشی‌های هفت رنگ و کتیبه‌های معرق بنا کرد و در اطراف آن منافذی باز بود تا هم مرقد دیده شود و هم زائران نذورات خود را داخل ضریح بریزند.

سال ۱۲۳۰ هجری قمری فتحعلی شاه همان ضریح را نقره پوش کرد که این ضریح به مرور زمان فرسوده شد و در سال ۱۲۸۰ ضریحی که از نقره ضریح سابق و نقره‌های موجود در خزانه ساخته شده بود، به جای آن نصب گردید.

این ضریح چند مرتبه تجدید بنا و اصلاح شد و سال‌های متمادی روی مرقد فاطمه معصومه(س) باقی بود تا این که در سال ۱۳۶۸ هجری شمسی به دستور تولیت آن زمان شکل ضریح را تغییر دادند و ضریحی را با ظرایف هنری ویژه‌ای به جای آن نصب کردند که آن ضریح همچنان برفراز مقبره حضرت معصومه(س) برقرار است و در اسفند ۱۳۸۰ شمسی اصلاحات و تعمیرات جدید صورت گرفت.

اولین گنبدی که پس از سایبان حصیری موسی بن خزرج برفراز مقبره حضرت معصومه(س) بنا شد، قبه‌ای برجی شکل بود که از مصالح آجر و سنگ و گچ در اواسط قرن سوم هجری ساخته شد. به مرور زمان و پس از دفن بعضی از بانوان علوی در جوار حضرت معصومه(س) دو گنبد دیگر در کنار گنبد اول ساخته شد.

این سه گنبد تا سال ۴۴۷ هجری برقرار بودند تا این که در همان سال میرابوالفضل عراقی (وزیر طغرل کبیر) به تشویق شیخ طوسی به جای آن سه گنبد، گنبدی مرتفع و آراسته به نقش‌های رنگ‌آمیزی و تزئینات آجری و کاشی بدون ایوان و حجره بنا نهاد، که تمام قبور سادات و آن بانوان را فرا می‌گرفت.