موسیقی روی موج رادیو

واقعیت این است که اگر بخواهیم بین هنر و رسانه دنبال نسبت‌های نمادین و نهادین باشیم بدون شک موسیقی و رادیو بیشترین نسبت را دارند و حتی می‌توان به واسطه ماهیت صدا و کاربرد گوش، بین این دو خط و ربطی خانوادگی بیان کرد. هر دو بیش از هر چیز با صدا سروکار دارند. موسیقی یکی از عناصری است که در برنامه رادیویی به جهت تاثیرگذاری، ایجاد ارتباط، تنوع، زیبایی و انتقال پیام به کار می‌رود. اما این امر زمانی می‌تواند به نتایج مطلوب دست پیدا کند که موسیقی نه‌تنها متناسب با برنامه که متناسب با زمان پخش آن انتخاب شود. انتخاب موسیقی برنامه‌های رادیویی یکی از مناقشه‌برانگیزترین موضوعات در رادیوست.

در عین حال توجه به ریتم شبانه‌روزی بدن شنونده رادیو نشان می‌دهد که نیازهای او در 24 ساعت شبانه‌روز متغیر و در افراد عادی قابل شناسایی است. وقتی ردپای رادیو را پی می‌گیریم متوجه می‌شویم از همان ابتدا یکی از ابزار و مفاد مهم ساخت برنامه‌های رادیویی موسیقی بوده و موسیقی نیز از ظرفیت این رسانه برای معرفی و به گوش رساندن خود بهره برده است. اهمیت موسیقی در رادیو تا جایی است که علاوه بر شبکه‌های تخصصی موسیقی مثل رادیو آوا، شورای موسیقی هم برای این رسانه تشکیل شده است.

شورای موسیقی رادیو

شورایی متشکل از بزرگان موسیقی و ادب در رادیو بود که تا زمان انقلاب اسلامی شعر و ترانه و آهنگ‌ها را از لحاظ قابل پخش بودن از رادیو بررسی می‌کرد. بعد از انقلاب نیز با تشکیل واحد موسیقی صدا و سیما به نوعی این شورا به فعالیت‌های خود ادامه داد.

انواع موسیقی در رادیو

موسیقی در رادیو به اشکال مختلفی عرضه می‌شود که می‌توان از موسیقی بی‌کلام نام برد که شاید بیشترین کاربرد را در رادیو دارد.

این موسیقی غالبا به عنوان میان‌برنامه مورد استفاده قرار می‌گیرد ضمن این‌که در رادیوهای موسیقی‌محور مثل رادیو آوا و پیام به شکل قطعه مستقل یا موزیک درخواستی شنوندگان مورد استفاده قرار می‌گیرد. موسیقی بی‌کلام البته به شکل آرم صوتی یک برنامه یا بخش خبری هم مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نوع دیگر موسیقی را می‌توان به موسیقی پاپ و سنتی یا موسیقی اصیل و ایرانی تقسیم کرد که هر کدام طرفداران خاص خود را دارد. در بخش موسیقی ایرانی به غیر از آهنگ با چیزی به اسم آواز هم مواجه هستیم که بخشی از هویت موسیقی ایرانی است؛ ضمن این‌که موسیقی شاد و غمگین یا موسیقی لایت و آرامبخش نیز می‌تواند عنوان اشکال دیگری از موسیقی در رادیو باشد البته موسیقی مذهبی یا موسیقی ملل را هم می‌توان در همین راستا معرفی کرد.

لزوم شناخت موسیقی

در رادیو به غیر از پخش انواع مختلف موسیقی برنامه‌های کارشناسی موسیقی هم وجود دارد که به نقد و بررسی و تجزیه و تحلیل موسیقی پرداخته و کارکرد شناختی دارد. قطعا شناخت عناصر و مولفه‌های موسیقی هم به مخاطبان و هم به مدیران و سیاستگذاران رادیویی کمک می‌کند تا با درک بهتر این هنر در استفاده و بهره‌برداری از آن آگاهانه‌تر عمل کنند. در واقع شناخت این عناصر برای همه کسانی که به نحوی به رادیو وابسته هستند امر مهمی است. برای مدیران، مبانی سیاستگذاری موسیقی و شاید سیاست‌های اجرایی وضوح بیشتری پیدا می‌کند، شنوندگان رادیو به سطحی روشن از سواد رسانه‌ای موسیقی دست پیدا می‌کنند، تهیه‌کنندگان، گفتمان‌های پیدا و پنهان در متن موسیقی را به روایتی روشن در می‌یابند و آن را با آگاهی و شناختی عمیق به کار می‌برند و اهل موسیقی تفاوت‌های موسیقی در رسانه را با موسیقی خارج از رسانه درخواهند یافت که بر انتظارات آنها از رسانه مؤثر خواهد بود. تعداد عناصری که در کاربری موسیقی در رادیو اثر دارند بسیار متنوع و گسترده است.

موسیقی رسانه

موسیقی گرچه هنر مستقلی است اما وقتی رسانه‌ها از آن بهره می‌برند بخشی از ویژگی‌های خود را نیز بر آن وارد می‌کنند، لذا می‌توان از موسیقی رسانه‌ای هم نام برد که با موسیقی نوار کاست یا کنسرتی متفاوت است. دکتر خجسته (معاون سابق صدای رسانه ملی) چهار اصل مهم را که بر موسیقی رسانه تأثیر می‌گذارد به این شرح عنوان می‌کند:

الف: موسیقی و فلسفه وجودی آن، ب: رسانه و نوع و ماهیت آن، ج: چارچوب حلیت و حرمت موسیقی، د: محیط داخلی و بیرونی حاکم بر رادیو (یا تلویزیون) که قطعا هر کدام از موارد مباحث مفصل خود را می‌طلبد که خارج از حوصله این متن است اما نشان می‌دهد موسیقی رسانه یا موسیقی رسانه‌ای به عنوان یک نوع از کاربرد موسیقی نیازمند شناخت و آگاهی است.

موسیقی رادیو و آرامش

درواقع یکی از نمادها و نشانه‌های آرامبخش بودن رادیو که بسیاری از مخاطبان برای تمدد اعصاب خود آن را انتخاب می‌کنند همین کارکرد موسیقایی آن است. شبکه رادیویی آوا را چنان‌که از نامش پیداست باید به‌عنوان شبکه تخصصی موسیقی دانست که اساسا برای پخش موسیقی و پاسخ دادن به نیاز مخاطب در این زمینه تاسیس شده و موسیقی نه‌حاشیه که متن آن است. آنهایی که اغلب اوقات از اتومبیل شخصی خود برای رفت و آمد استفاده می‌کنند، معمولا از طرفداران این شبکه رادیویی هستند و اگر نخواهند به اخبار گوش دهند معمولا به برنامه‌های این شبکه گوش می‌سپارند. اگر بخواهیم از حیث محتوایی و برنامه‌سازی به رادیو نگاه کنیم دو کارکرد اطلاع‌رسانی و سرگرمی و فراغت مهم‌ترین کارکردهای آن هستند که از طریق پخش اخبار و موسیقی تامین و تضمین می‌شود. موسیقی اما از آن نوع هنرهایی است که تقریبا همه انسان‌ها در هر سطح و طبقه‌ای که باشند با آن ارتباط برقرار کرده و از شنیدن آن لذت می‌برند. اساسا موسیقی بی‌واسطه‌ترین هنر است که نیاز به ترجمه و زیرنویس ندارد و مثلا ممکن است یک فارسی‌زبان از شنیدن یک ترانه آذری یا کردی یا بلوچی هم لذت ببرد.

یکی دیگر از کارکردهای این رادیو ضمن معرفی و آشنایی مخاطب با موسیقی مناطق مختلف می‌تواند ایجاد علاقه به موسیقی باشد. به‌عبارت دیگر موسیقی در رادیو صرفا مبتنی بر علاقه مخاطب به این هنر نیست بلکه می‌تواند علاقه به موسیقی را هم در او برانگیزد و او را به فراگیری موسیقی تشویق کند. به همین دلیل باید تاکید کرد که جای برنامه‌های تحلیلی درباره موسیقی و انواع آن در رادیو خالی است، همچنین مصاحبه و گفت‌وگو با اهالی موسیقی که می‌تواند نقش موثری در جذب مخاطبان جدی موسیقی داشته باشد. واقعیت این است که اگرچه موسیقی برای تامین اوقات فراغت مخاطبان نقش موثری دارد، اما نباید به خود موسیقی نگاه تفننی و صرفا سرگرم‌کننده داشت. این نگاه موجب می‌شود موسیقی را به‌عنوان یک هنر فاخر، جدی نگیریم. موسیقی در رادیو از حیث روان‌شناختی و رسانه‌شناسی واجد کارکردهای چندگانه است. اولا که شاهد تنوع‌گرایی در پخش موسیقی هستیم، به این معنی که هر مخاطبی با هر ذائقه و سلیقه موسیقایی می‌تواند ترانه و آهنگ مورد علاقه‌اش را از این شبکه بشنود و دوم این‌که خود شبکه سعی کرده تعادل را در ایجاد این تنوع حفظ کند.

سید رضا صائمی