پاکستان و رویای تسلط بر شبه قاره

پاکستان هنوز در طبقه بندی جهانی در زمره کشورهای فقیر و توسعه نیافته قرار دارد. اما از سال 2001 که اجرای سیاست های اقتصادی جدید این کشور آغاز شد گزارش نهادهای بین المللی نظیر صندوق جهانی پول ، بانک جهانی و ... مدام از پیشرفت شاخص های توسعه اقتصادی دراین کشور خبر می دهد. براساس آخرین گزارش بانک توسعه بین المللی ، حجم تولید ناخالص داخلی پاکستان در سال 2005، 359 میلیارد دلار بوده است که با توجه به جمعیت 163.4 میلیون نفری این کشور سرانه هر پاکستانی براساس شاخص قدرت خرید 2221دلار است. سهم بخشهای خدمات ، صنعت و کشاورزی در تولید ناخالص داخلی پاکستان به ترتیب 53.4، 24.1و 22.5درصد است. سیاست های دولت بر اثر مسابقه های تسلیحاتی ناخواسته مثل چالش هسته ای هند و پاکستان قسمت اعظمی از بودجه دولت را به راهی سوق می دهد که زیاد بر اساس خواسته مردم پاکستان نیست ؛ به طوری که این کاهش بودجه سال 2005به رقم کم سابقه 17میلیارد دلار رسیده است.
جدا از تنگناهای اقتصادی دولت مشرف با چالش های عمده ای نظیر موضوع تروریسم گریبانگیر بوده است. ریشه های تروریسم در پاکستان به واسطه تنوع «موزائیک اقوام» بسیار متنوع و مختلف است. اما مهمترین آنها را می توان انجام ترورهایی با ریشه ای مذهبی و قومی قبیله ای دانست. ریشه این ترورهای قومی به اختلاف میان اقوام مثل شیعیان و وهابیون افراطی یا سندی ها، پنجابی ها و پشتون ها برمی گردد. کشت ، تولید و قاچاق وسیع مواد مخدر از دیگر زمینه های تهدیدکننده برای اسلام آباد است.
ایالت های سرحد و بلوچستان یکی از مهمترین مراکز تولید و توزیع مواد مخدر در جهان است. منطقه موسوم به «هلال طلایی» در منطقه مرزی پاکستان و افغانستان در مجاورت مرزهای ایران با شرایط ویژه و مناسبات قبیله ای اکنون یک چالش اجتماعی است که در سطوح بالاتر برای دولت پاکستان دارای تبعات منفی دفاعی امنیتی است.
میزان سود حاصل از تجارت مواد مخدر، بافت سیاسی اجتماعی محلی و حتی ساختار قدرت مرکزی را تحت الشعاع قرار می دهد و حتی برخی آمارهای غیررسمی نشانگر آن است که بیش از 30درصد درآمدهای ارزی پاکستان از این راه تامین می شود.
مهاجرت ، محدودیت شدید در تامین انرژی مورد نیاز، وابستگی نظام اقتصادی به متغیرهای خارجی (صندوق بین المللی پول ، بانک جهانی و...) حجم نامتوازن بودجه نظامی نسبت به بودجه کشور، بدهی های خارجی ، کاهش ذخایر ارزی ، محدودیت های سرزمینی ، فقدان عمق استراتژیک مناسب برای این کشور و شاید مهمتر از همه تک دالان بودن ارتباط این کشور از طریق بندر کراچی با دنیای خارج تنگناهای عمده این کشور به شمار می روند. از این رو پاکستان برای بهبود وضعیت موجود یا دست کم تثبیت آن به صورت اصولی سیاست تشنج زدایی با هند، گسترش روابط با ایران و برقراری پیوندهای استراتژیک باغرب را در دستور کارسیاست خارجی خود قرار داده است ، اما در کنار این سیاست رسمی ، دولت مشرف خود را از اهرم های فشاری که پاکستان به صورت سنتی برای امتیازگیری در روابط خود با کشورهای منطقه از آن بهره می گیرد، محروم نکرده است.
امروز کشمیری ها مهار شده اند و کسی دیگر به کارگیل حمله نمی کند، اما استقلال طلبان کشمیری هنوز بر داعیه های خود اصرار می ورزند و دهلی نو را به چالش می کشند. فشارهای گاه و بی گاه پاکستان نیز کماکان به قوت خود باقی است . به نظر می رسد پاکستان به سختی می کوشد به رقیبان منطقه ای و قدرتهای فرامنطقه ای این امر را بقبولاند که اینها تنها ابزارهای طبیعی اعمال حاکمیت این کشور هستند و دیگران نیز بدون پذیرش رسمی این استدلال را به صورت اعلان نشده ای پذیرفته اند. تمام سیاست مشرف پس از به قدرت رسیدن ، تطبیق رفتارهای اسلام آباد با اراده کانون های قدرت منطقه ای و جهانی است.

جهتگیری های سیاسی

بدون شک جهت گیری های سیاسی و امنیتی چین تاثیرات عمیقی بر نحوه شکل گیری ژئوپلیتیک جهانی در قرن بیست و یکم خواهد گذاشت. چین بویژه در دوران جنگ سرد همواره به عنوان یک متحد سنتی و استراتژیک پاکستان مطرح بوده است ؛ چراکه چین در جهت اجرای سیاست های بازدارنده خود در منطقه و جلوگیری از برتری نظامی هند (به عنوان متحد استراتژیک اتحاد جماهیر شوروی سابق در منطقه) به تقویت این کشور در بعد فناوری هسته ای همت گذاشت. اما تحولات پس از فروپاشی شوروی و اعمال سیاست های یک جانبه گرایانه ایالات متحده موجب تحولات بعضا عمیقی در مناسبات استراتژیک کشورهای همسایه در منطقه شد ؛ چراکه امریکا همواره دغدغه خاطر خود را در بخش آسیای شرقی و نحوه مواجهه با چین می داند.
برعکس افکار عمومی ، عامل اصلی تهدیدکننده هند، چین است و نه پاکستان و نگرانی درباره چین همچنان ذهن سیاستگذاران خارجی هند را مشغول ساخته است. حوادث منجر به جنگ مرزی سال 1962 و حمایت شدید چین از شورشیان ناراضی هند در دهه های 70 و 80 هنوز بر روابط این دو کشور سایه افکنده و فراموش نشده است. همچنین اخیرا مقامات دهلی نو نگرانی خود را از علاقه مندی چین برای ارائه تسلیحات و موشک های هسته ای به پاکستان ابراز کرده اند. خودداری چین از حل و فصل اختلافات مرزی در هیمالیا و همچنین ادعای گسترش طلبانه آن در بخش شرقی مرزهای مورد اختلاف به عنوان عوامل چالش ساز بالقوه بین مقامات دو کشور باقی مانده است.

آینده ای نامطمئن

دو رویداد جدید بر ژئوپلیتیک پاکستان و راهبری های سیاسی این کشور حداقل در مقطع کنونی تاثیر زیادی گذاشته است. رویداد اول ، اقدام مرموز همراه با بلندپروازی ژئواستراتژیکی هند، رقیب اصلی و دیرینه پاکستان ، در برقراری روابط استراتژیک دوجانبه با چین و امریکا است.
این ابتکار عمل دهلی نو با هدف افزایش نقش هند به عنوان قدرت مرکزی و محوری اقیانوس هند صورت گرفته است ، نگرانی های امنیتی اسلام آباد درباره استراتژی پیچیده دیرینه اش را افزوده است.
اتفاق دوم ، حملات تروریستی است که در 7و 21جولای لندن را تکان داد که بلافاصله بعد از این حملات ، اسکاتلندیارد چند پاکستانی تبار را مسوول بمبگذاری ها اعلام کرد. از این رو به نظر می رسد آینده ژئوپلیتیک پاکستان نامطمئن است.
اولین رویکرد تاثیرگذار مهم به تغییر روابط مشرف با واشنگتن مربوط می شود. متغیرهای اصلی در این میان تحولات داخلی و فعالیت های اسلام گرایانه مرتبط با القاعده و طالبان در «وزیرستان» و همکاری دفاعی هسته ای جدید امریکا و هند است که اسلام آباد را به شدت نگران کرده است. برخورداری دهلی نو از مولفه های کلاسیک قدرت نظامی به عنوان یک قدرت منطقه ای نوظهور همراه با مانور قدرت و ابتکار عمل دیپلماسی دهلی نو در توسعه وتعمیق روابط با پکن و واشنگتن و بروکسل ، قدرت پاکستان در شبه قاره را تحت تاثیر قرار می دهد و رقابت تسلیحاتی جدیدی در عرصه های مختلف می گشاید که زیاد با خواست اسلام آباد همخوانی ندارد. با این همه پاکستان زمینه تبدیل شدن به یک بازیگر کارا در صفحه شطرنج تحولات آسیای میانه را دارد. ازبکستان و تاجیکستان دسترسی به دریای آزاد ندارند. در نتیجه دسترسی پاکستان به اقیانوس هند می تواند به مانند گذرگاهی برای عبور ذخایر جدید انرژی آسیای میانه عمل کند. پکن با توافق جدید هسته ای دهلی نو و واشنگتن چراغ سبز اسلام آباد را برای استفاده از پایگاه های موجود در دریای عمان به منظور کنترل قدرت هند دریافت کرده است. از این رو از سرگیری همکاری های استراتژیک چین و پاکستان در بخشهای انرژی و نظامی امری اجتناب ناپذیر است. اما همچنان که در ابتدا اشاره شد افزایش فعالیت های تروریستی اخیر مثل وقوع نافرجام 11سپتامبر انگلیسی در فرودگاه های بریتانیا که با حضور مستقیم محافل تندروی پاکستانی صورت می گیرد و همچنین ناآرامی های نژادی و سیاسی داخلی این کشور همچنان پاشنه آشیل پاکستان به شمار می رود. در این میان رقابت شدید پکن و واشنگتن در شبه قاره می تواند آبستن تحولات خطرناکی برای اسلام آباد باشد. محور تقویت شده امریکا هند می تواند از نقش ژئوپلیتیک و ژئواستراتژیک پاکستان به عنوان متحد تعیین کننده واشنگتن در منطقه حداقل در پیکار با تروریسم بکاهد. اگر بازهای کاخ سفید به این نتیجه برسند که تعهد مشرف به جنگ با تروریسم راضی کننده نیست ، این شرایط تشدید نیز می شود. در این وضعیت احتمال مداخله مستقیم امریکا در وزیرستان که اکنون زمزمه های آن شنیده می شود قوت بیشتری خواهد گرفت. وقوع چنین اقدامی نه تنها می تواند شرایط را به قبل از 11 سپتامبر برگرداند بلکه می تواند موضوع جایگزینی مشرف را که ماه گذشته جان بولتون در محافل نومحافظه کار اعلام کرد با جدیت بیشتری مطرح کند.

حربه مهار جدا از قدرت رو به افزایش چین و عدم قطعیت پیش بینی درباره اهداف استراتژیک بلندمدت این کشور، هند و امریکا منافع مادی و استراتژیک دیگری مانند مبارزه با تروریسم ، کاهش دزدی دریایی و تضمین دسترسی به راههای دریایی منتهی به منابع غنی خلیج فارس دارند. ایالات متحده با درک این شرایط (بویژه مهار چین) تمایل خود را مبنی بر عدم تعقیب برنامه های هسته ای و موشک های بالستیک هند بیان داشته است تا مانع ظهور چین به عنوان یک رقیب در آسیا شود. این موضوع برای هندی ها هم قابل قبول خواهد بود و از طرفی موجبات افزایش سطح همکاری های دو کشور در منطقه را فراهم سازد. از سوی دیگر تا قبل از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی رابطه هند و شوروی بر دو رکن اساسی «مهار چین» و «کاهش نفوذ غرب در منطقه» استوار شده بود. شوروی از جایگاه هند به عنوان رهبر جنبش عدم تعهد بهره می جست و هند نیز از کمکهای اقتصادی و نظامی شوروی برای پیگیری اهداف منطقه ای خود بویژه مهار پاکستان استفاده می کرد. این رابطه زمانی نزدیک و تقویت می شد که هر دو کشور وجود پیوند و همکاری های نزدیک بین چین و پاکستان را به عنوان تهدیدی برای خود تلقی می کردند. با فروپاشی اتحاد شوروی و ضعف اقتصاد روسیه علایق ژئوپلیتیک این کشورها نیز دستخوش تغییرات اساسی شد. اکنون رویای چین و روسیه در تقابل با ظهور امریکا به عنوان تنها ابرقدرت جهانی به پیوندی استراتژیک تبدیل شده است و روسیه و چین درصدد تعمیق پیوندهای خود و پاکستان برآمده اند.

ارسلان مرشدی