ولنگاری فرهنگی نتیجه افراط و تفریط

این اظهارات موضوعی نبود که تازگی داشته باشد بلکه رهبر معظم انقلاب سال‌هاست بر اهمیت مسائل فرهنگی در جامعه تاکید دارند. ایشان در ابتدای دهه 70 موضوع شبیخون فرهنگی را مطرح کردند و نسبت به برخی از مسائل نامبارک در جامعه که سنخیتی با فرهنگ اسلامی و ایرانی جامعه ما نداشت، به مسئولان و نهادهای فرهنگی هشدار دادند، اما در این میان به نظر می‌رسد که دقت لازم در میان مدیران و مسئولان صورت نگرفته است. دراین‌باره با مهدی فضائلی کارشناس مسائل سیاسی به گفت‌وگو نشسته‌ایم‌. وی معتقد است که ولنگاری فرهنگی نتیجه نوعی افراط و تفریط است و برای رهایی از آن نیازمند هدف‌گذاری‌های درون فرهنگی هستیم‌. آنچه در پی می‌آید حاصل این گفت‌وگو است:

ولنگاری فرهنگی که رهبر معظم انقلاب در دیدار با نمایندگان مجلس دهم به آن اشاره کردند به چه معناست و ظهور و بروز آن بیشتر در چه حوزه‌هایی به چشم می‌خورد‌؟

برداشتی که از این تعبیر می‌توان کرد یک نوع یله و رها بودن حوزه‌های مختلف فرهنگ و بی‌توجهی به آن یعنی محصولاتی که غیرمفید و غیرضروری است‌. نتیجه ولنگاری فرهنگی یک نوع افراط و تفریط است. ما به یک حوزه‌هایی اصلا توجه نمی‌کنیم و حوزه‌هایی که به آن توجه می‌کنیم محصولاتی در آن ارائه می‌شود که محصولات غیر مفیدی هستند. در حوزه فرهنگ چه سینما چه کتاب و چه سایر حوزه‌ها حتی محصولاتی مضر ارائه می‌دهیم که نتیجه آن به بروز ولنگاری فرهنگی منجر می‌شود. البته نمی‌توان گفت که تنها در یک حوزه ما شاهد ولنگاری فرهنگی هستیم و اصلا محصول فرهنگی مفیدی نداریم. در عین حال چه در حوزه کتاب، چه در حوزه سینماو سایر حوزه‌های فرهنگی کارهای مفیدی هم داریم، ولی بخشی هم داریم که محصولاتی ارائه می‌دهد که نتیجه یک نوع ولنگاری فرهنگی است و یله و رها بودن و بی‌برنامه بودن و هدف‌گذاری نداشتن و نگاه نکردن به نتایج فرآیند تولیدات فرهنگی را نشان می‌دهد و ما می‌توانیم نتیجه آن را در این حوزه‌ها نیز مشاهده کنیم.

ولنگاری فرهنگی در چه زمانی رخ می‌دهد؟ آیا این ولنگاری فرهنگی با جنگ نرم و پروژه نفوذ در ارتباط است؟

هرجایی که متصدیان امور فرهنگی کارهایی که باید انجام بدهند انجام نداده اند ما شاهد این ولنگاری‌ها خواهیم بود. موضوع بحث هدف‌گذاری‌های درون فرهنگی است. ماباید برای فعالیت‌های فرهنگی برنامه‌ریزی داشته باشیم تعریف دقیق آن تعیین هدف برای رسیدن به نتیجه است و نظارت بر این فرآیند است که متصدیان فرهنگی باید آن را در نظر داشته باشند. هرگاه در هر دستگاه فرهنگی مدیر فرهنگی بخشی از این مجموعه را در نظر نگیرد و دقت لازم را درباره آن نداشته باشد ما شاهد ولنگاری خواهیم بود. این‌که این ولنگاری الزاما محصول پروژه نفوذ و جنگ نرم است نمی‌تواند دقیق باشد، چرا که ممکن است این ولنگاری محصول یک بی‌دقتی فرد مسئول باشد و وی کفایت، شایستگی و قابلیت‌های لازم را نداشته باشد و حتی گذاشتن وی در آن مسئولیت می‌تواند نتیجه ولنگاری باشد. البته در برخی از شرایط وقتی که محصول و نتیجه کار حاصل می‌شود متوجه می‌شویم که اهداف و منویات خاصی از آن حاصل می‌شود و هدف خاصی دنبال می‌شود که این امر می‌تواند محصول نفوذ و پروژه جنگ نرم باشد. اما همان‌طور که گفتم عوامل ولنگاری صرفا نفوذ و جنگ نرم نیست، ولی بخشی از عوامل آن می‌تواند باشد.

دولت‌ها بعد از دفاع مقدس تا چه اندازه در پدید آمدن این ولنگاری نقش داشتند؟

باید ببینیم که منظور از دولت‌ها آیا فقط منظور قوه مجریه است یا دیگر مجموعه حاکمیتی هم در این موضوع نقش داشته‌اند؛ موضوعی که رهبر معظم انقلاب به آن اشاره داشتند الزاما فقط به دستگاه‌های اجرایی بر نمی‌گردد و ما می‌توانیم در دستگاه‌های فرهنگی دیگر هم نمونه‌هایی از این ولنگاری را ببینیم. یعنی تنها محصول دستگاه اجرایی نیست. اما دولت به دلیل گسترده بودن حوزه‌های فعالیتش که تنها وزارت ارشاد هم نیست مسئولیت بیشتری به عهده دارد. وزارتخانه‌هایی چون وزارت علوم، وزارت آموزش و پرورش بخش‌های آموزشی و وزارت بهداشت و مجموعه دیگر دستگاه‌هایی هستند که زیر نظر دولت فعالیت می‌کنند و این دستگاه هم از این حیث در برگیرندگی و هم به لحاظ تاثیر‌گذاری و نوع نگاهی که مسئولان رد بالاو وزاری فرهنگی کشور می‌توانند داشته باشند نیز نقش اثر‌گذار و زیادی دارند. به طوری که حجم قابل توجهی از شرایط فرهنگی به طور مستقیم یا غیرمستقیم نتیجه عملکرد آنهاست. به طور مثال شما ممکن است که دستگاه وزارت فناوری و ارتباطات را مستقیما یک دستگاه فرهنگی تلقی نکنید، ولی تصمیم‌گیری‌هایی که در این وزارتخانه می‌تواند صورت بگیرد و آنچه که در اختیار این وزارتخانه است محدود نگاه به این اینترنت نمی‌شود بلکه شبکه اجتماعی و تلگرام و امثالهم مانند اینترنت کاملا در حوزه فرهنگ اثرگذار هستند و اثر آنها قابل مشاهده است هر چند که وزیر این دستگاه یک وزیر فرهنگی تلقی نشود و بخواهد صرفا فنی به این دستگاه نگاه شود. از سوی دیگر نقش دولت‌ها در این زمینه بسیار گسترده است و نوع نگاه و تصمیم‌گیری‌هایی که در دولت می‌شود و فرآیند تصمیم‌سازی‌هایی که وجود دارد مجموعا تاثیرات بسیاری را به صورت مستقیم و غیر مستقیم در حوزه فرهنگ دارد، ولی همان‌گونه که گفتم این نوع ولنگاری فرهنگی محدود به دولت نیست و باید خارج از دولت را نیز در نظر بگیریم. خارج از حیطه دولت نیز هم معنای بحث‌های اجرایی هم بحث‌های فرهنگی نقاطی را داریم در آنها هم ضعف‌هایی مشاهده می‌شود و لازم است که مورد توجه قرار گیرد.

به نظر شما چرا رهبر معظم انقلاب در دیدار با نمایندگان مجلس این موضوع را مطرح کردند‌؟

رهبر معظم انقلاب از هر فرصتی برای بیان دغدغه‌های خودشان یا اصلاح برخی از تصمیم‌سازی‌ها و تصمیم‌گیری‌ها در حوزه فرهنگی استفاده می‌کنند. ایشان به دلیل آن‌که توجه بسیاری جدی که به این حوزه دارند و خود یک شخصیت فرهنگی تمام عیار هستند هر جایی که احساس می‌کنند که می‌تواند تذکر و راهنمایی و هشدارهای ایشان زمینه‌ای را برای بهبود در حوزه فرهنگ ایجاد کند ایشان دریغ نکردند. به طور طبیعی مجلس به عنوان مهم‌ترین و اصلی‌ترین دستگاه قانونگذاری کشور بسیار نقش مهمی را در این زمینه دارد چه به لحاظ وظیفه قانونگذاری و چه به لحاظ بعد نظارتی. اگر مجلس کار خود را در این زمینه درست انجام دهد می‌تواند در حوزه فرهنگ ریل‌گذاری‌های درستی را داشته باشد و می‌تواند بواسطه بعد نظارتی خود از انحرافات و اقدامات غلطی که در این حوزه می‌شود جلوگیری کند. ایشان در شروع به کار مجلس دهم این مساله را متذکر شدند و به نمایندگان تذکر دادند تا ان‌شاءالله مجلس دهم در هر دو بعد قانونگذاری و فرهنگسازی و هم در بعد نظارتی بتواند راهکاری داشته باشد.

وظیفه مردم و مسئولان را برای مقابله با ولنگاری فرهنگی چه می‌دانید؟

وظیفه مسئولان روشن است آنها باید توجه لازم را به این موضوع داشته باشند و در هدف‌گذاری‌های خود مراقبت‌های لازم را به عمل بیاورند و برنامه‌ریزی درست را در این زمینه داشته باشند. اما افراد مسئول در حوزه فرهنگ مسئولیت بیشتری دارند و باید مراقبت‌ها و دقت‌های لازم را در این زمینه بیشتر از سایرین به عمل آورند. در این میان نباید فراموش کنیم که بخشی از فعالیت‌های فرهنگی با حضور مردم شکل می‌گیرد، بنابراین مردم هم وظیفه دارند هم در بخش حفاظت از محصولات فرهنگی و حضور خود هم در بعد امر به معروف و نهی از منکر به مسئولان تذکرات لازم را بدهند. مطالباتی که آنها می‌توانند داشته باشند در زمینه جلوگیری از ولنگاری فرهنگی مسئولان می‌تواند نقش و مسئولیت جدی ایفا کند.

کتایون مافی/ روزنامه‌نگار