«سفرناتمام» آزادگان درتلویزیون به پایان می‌رسد

امروز سالگرد بازگشت آزادگان به کشورمان است و به همین منظور در برنامه‌های مختلف تلویزیونی به این مقوله پرداخته می‌شود که از میان آنها می‌توان به مستند سفر ناتمام اشاره کرد.

اما واقعیت این است که تعداد سریال‌ها و فیلم‌هایی که تاکنون درباره اسارت و زندگی آزادگان هشت سال دفاع مقدس ساخته شده بسیار کمتر از بضاعت این موضوع است.

امسال شبکه سه سیما یک مستند تازه در این زمینه تدارک دیده است. این شبکه از شب گذشته نمایش مجموعه‌ای مستند هفت قسمتی به نام «سفر ناتمام» را آغاز کرده است که به زندگی اسرای ایرانی در زندان‌های رژیم بعثی می‌پردازد و با مستندهایی که تاکنون درباره زندگی آزادگان در اردوگاه‌های عراقی ساخته شده، تفاوت‌هایی دارد. مستند سفر ناتمام به تهیه‌کنندگی و کارگردانی رضا عسگرلو، مستندی روایی است که برای اولین بار تصاویری از برنامه‌ها و تشکیلات اسرای ایرانی در زندان‌های بعثی به نمایش می‌گذارد که از آن جمله می‌توان به انواع کمیته‌های ورزشی و آموزش اسرا تا مقاطع لیسانس و فوق لیسانس اشاره کرد.

عسگرلو در این باره به جام‌جم ‌گفت: رزمندگان گرفتار در اردوگاه‌های موصل سه و چهار از میان 22 اردوگاه اسرای ایرانی، بیشترین و مستقل‌ترین تشکیلات ورزشی، فرهنگی، آموزشی و... را ایجاد کرده بودند. اگرچه در همه اردوگاه‌ها کمیته‌های متعددی تشکیل شده بود، اما چند اردوگاه از جمله موصل سه و چهار کمیته‌هایی به نام جمهوری اسلامی ایران تشکیل داده و به شکل جدی فعالیت می‌کردند.

این مستندساز درباره فعالیت این کمیته‌ها توضیح داد: ورزش‌هایی مانند دوومیدانی، کونگ‌فو، کاراته و کشتی از جمله ورزش‌های ممنوعه در اردوگاه‌ها بود، اما اسرای ایرانی برای تمامی این ورزش‌ها کمیته‌هایی تشکیل داده بودند و مسابقاتشان را به صورت مخفیانه بین تیم‌های آسایشگاه‌ها برگزار می‌کردند. در زمینه آموزش نیز تشکیلاتی منظم ایجاد شده بود که به عنوان یک نمونه از آنها می‌توانم به آزاده‌ای از نورآباد ممسنی اشاره کنم که در طول اسارت تا سطح لیسانس تحصیل کرده بود و وقتی به کشور بازگشت، توانست در اولین امتحان ورودی قبول و وارد دانشگاه شود. این رزمنده هم‌اکنون کارمند آموزش و پرورش استان فارس است.

مستند سفر ناتمام در 13 قسمت تدارک دیده شده و از هشت ماه قبل پیش‌تولیدش آغاز شده است. هفت قسمت از این مجموعه تصویب شده و گروه تولید به منظور ساخت آن به موصل عراق و شهرهای مختلف کشورمان سفر کرده‌اند.

عسگرلو از تماشاگران تلویزیون درخواست کرد که با دیدن اولین قسمت درباره ساختار این مستند قضاوت نکنند و حتما تماشاگر قسمت‌های بعدی آن نیز باشند. او در این باره تصریح کرد: قسمت اول این مجموعه در فرصتی کوتاه ساخته شده تا مخاطب با مستند سفر ناتمام آشنا شود و مقدمه‌ای است برای آن‌که تماشاگران در جریان نکاتی که در این مستند مطرح می‌شود، قرار بگیرند.

مهجوری اسارت

فهرست آثار مربوط به اسارت و زندگی آزادگان در تلویزیون حتی بعد از مستند سفر ناتمام نیز فهرستی کامل نیست و شاید نتوان دلیل روشنی برای تعداد انگشت‌شمار چنین آثاری پیدا کرد؛ چراکه بی‌شک ساخت آثاری درباره اسارت سخت‌تر و دشوار‌تر از تولید آثار تاریخی نیست! همچنین موضوع اسارت داستان‌ها و ماجراهای دراماتیک بسیاری در ذات خود دارد که می‌توان از آنها برای تولید فیلم و سریال بهره گرفت. مهم‌تر از همه این‌که تلویزیون همواره از ساخت چنین آثاری حمایت کرده و می‌کند.

این مستندساز با ذکر این نکته که سفر ناتمام آخرین اثرش درباره آزادگان خواهد بود، توضیح داد: تلاش کرده‌ام در این برنامه به بهترین شکل تمام آن چیزهایی را که درباره آزادگان می‌دانم، به تصویر بکشم. هر کاری لازم بوده در این باره انجام داده‌ام که از آن جمله می‌توانم به سفرمان به صلیب سرخ اشاره کنم یا اشاره به اعضای این سازمان بین‌المللی که توسط رزمندگان کشورمان در اردوگاه‌های عراقی مسلمان شده‌اند.

عسگرلو تاکید می‌کند که ساخت مستند درباره آزادگان برای او حکم وظیفه را داشته و براساس علاقه‌اش انجام شده است. او در این باره گفت: هدفم از نشان دادن زندگی اسرای ایرانی در اردوگاه‌های عراقی، نمایش نوع ویژه‌ای از سبک زندگی است. شاید خیلی‌ها ندانند که برخلاف اسرای آلمان و انگلیس و... درصد خودکشی در میان اسرای ایرانی صفر بوده است. این سبک زندگی یعنی سبکی که برای هر کسی فارغ از هر دین و آیینی می‌تواند جذاب باشد.

سندیت نبردی دیگر

یکی از کسانی که چند اثر از جمله پوتین، پرواز به اردوگاه و نبردی دیگر را درباره آزادگان ایرانی ساخته، عبدالله باکیده است. او برای اولین بار زندگی اسرای ایرانی در اردوگاه‌های عراقی را در سریال نبردی دیگر در تلویزیون به نمایش گذاشت و بعدها نمونه چنین تصاویری را در برخی فیلم‌های سینمایی نیز شاهد بوده‌ایم. باکیده معتقد است بجز بوی پیراهن یوسف، بقیه آثاری است که در سینما درباره آزادگان ساخته شده براساس تحقیقات و نتایج به دست آمده در سریال نبردی دیگر بوده است.او درباره مهجوری موضوع اسارت در میان انواع موضوعاتی که مورد توجه تهیه‌کنندگان و کارگردانان تلویزیون و حتی سینما قرار می‌گیرد، توضیح داد: ساخت سریال یا فیلم درباره اسارت به دلیل نیاز به تحقیقات، ایجاد فضا و لوکیشن مناسب کاری دشوار است، اما مساله اصلی هیچ‌کدام اینها نیست. مشکل اینجاست که دست هنرمندان برای تولید آثار دراماتیک در این زمینه بسته است!

رخدادهایی که به اسارت بسیاری از رزمندگان کشورمان در هشت سال دفاع مقدس منجر شده، زندگی اسرای ایرانی در اردوگاه‌های عراقی و تمام ماجراهایش، قصه‌هایی که هر آزاده‌ای پس از آزادی با آن روبه‌رو شده، مشکلات احتمالی اسرا که هریک از زوایای متعدد قابل بررسی است، سبب می‌شود اسارت مقوله‌ای بسیار جذاب برای ساخت آثار نمایشی باشد، اما باکیده معتقد است کارگردان‌ها در این باره دستشان باز نیست و به همین دلیل موضوع اسارت کمتر در فیلم‌ها و سریال‌ها مورد توجه قرار گرفته است.باکیده تاکید کرد: فقط ساختمان خانه‌ها نبود که در جنگ ویران شد، نهاد خانواده در بسیاری از خانواده‌ها ویران شد. کسانی که به اسارت رفتند، حتی پس از بازگشت، زندگی شاد و ‌آرامی را تجربه نکردند. برخی آنها با فرزندانی روبه‌رو شدند که بسیار بزرگ شده‌اند و خاطره‌ای از پدر در ذهن ندارند، برخی همسرانشان را دیدند که بی‌خبر از همه جا ازدواج کرده بودند و خیلی چیزهای دیگر.

این کارگردان تصریح کرد که هنرمندان علاقه دارند به تمام این وجوه بپردازند، اما مطمئن نیستند دیدگاهشان با استقبال مواجه شود. او در این باره گفت: داستان‌های قهرمانانه درباره اسرا گفته شده و فیلم‌ها و سریال‌هایی درباره آنها ساخته شده است. ما درباره آزادگان همیشه دچار افراط و تفریط بوده‌ایم و واقعگرایانه به آنها نگاه نکرده‌ایم. وقت آن رسیده که آزادگان کشورمان و زندگی آنها را از تمام زوایا بدون قهرمان‌پروری ببینیم و آنها را نه به عنوان قهرمانان افسانه‌ای بلکه به عنوان انسان‌های بزرگ تجلیل کنیم.

آذر مهاجر/ گروه رادیو و تلویزیون