تخریب خانه‌های تاریخی تبریز

در شهر تبریز 412 خانه قدیمی وجود دارد که بیشتر آنها در مالکیت خصوصی است و سازمان میراث فرهنگی و حفظ آثار ملی برای جلوگیری از تخریب و بازسازی، آنها را به ثبت ملی درآورده است.

برخی از این خانه‌ها همچون خانه بهنام و خانه قدکی ـ که اکنون دانشکده هنر اسلامی و معماری در آنجا واقع است ـ خانه علوی (خانه سفال تبریز) و خانه مشروطه، با تلاش‌های سازمان میراث فرهنگی به موزه و مکان‌های دیدنی و علمی تبدیل شده است، اما برخی از آنها همچون خانه گنجه‌ای‌زاده که در میان مردم به خانه ظهرابی معروف بود، چندی پیش در عرض چند ساعت تخریب شد و از بین رفت.

حالا پس از تخریب خانه گنجه‌ای‌زاده (ظهرابی) زمزمه‌هایی از تخریب خانه نیکدل در همسایگی همان خانه تخریب شده به گوش می‌رسد. خانه نیکدل که قدمت آن به دوره قاجار بازمی‌گردد، در کوچه مقصودیه، جنب مسجد کدخداباشی قرار دارد.

یک عضو هیات علمی دانشکده معماری دانشگاه هنر اسلامی تبریز ضمن اظهار نگرانی از آینده خانه‌های قدیمی که بخشی از هویت فرهنگی شهر به شمار می‌رود، می‌گوید: متاسفانه هیچ کدام از مسئولان استان برای حفظ آثار تاریخی حساسیت لازم را به خرج نمی‌دهند، به طوری که حداقل هر چند ماه یک ‌بار شاهد تخریب بنایی تاریخی در شهر هستیم.

احد نژادابراهیمی درباره خانه نیکدل که بتازگی حکم تخریبش صادر شده است، می‌افزاید: به دنبال شکایت مالکان خانه ظهرابی به دیوان عدالت اداری و دریافت حکم تخریب، این ‌بار مالکان خانه نیکدل در اقدامی ناباورانه حکم تخریب این بنا و ساخت بنایی جدید در محل را دریافت کردند و اگر مسئولان و متولیان امر در این زمینه کوتاهی کنند شاید تا چند روز آینده از این اثر تاریخی جز تلی خاک باقی نماند.

وی با بیان این‌که تخریب خانه گنجه‌ای‌زاده نیز آثار زیانباری از خود برجای گذاشته و مسوولان نباید اجازه دهند این کار تبدیل به یک بدعت شود، تصریح می‌کند: خانه نیکدل نیز از نظر معماری ارزش بالایی دارد و جزو معدود خانه‌هایی است که در تزئینات آن از آینه‌کاری استفاده شده است.

این استاد دانشگاه ضمن درخواست از شهرداری برای حفظ این اثر منحصر به فرد و زیبا از طریق خرید یا همکاری در خرید و تبدیل آن به مرکز فرهنگی می‌گوید: اگر شهرداری تنها یک درصد درآمد خود را برای حفظ هویت شهری هزینه کند، خیلی از مشکلات مربوط به آثار تاریخی این شهر حل خواهد شد.

نژادابراهیمی درباره اقدام دانشگاه هنر اسلامی تبریز برای حفظ این اثر خاطرنشان می‌کند: از زمانی‌که دانشگاه از قصد مالکان بنا مبنی بر تخریب آن اطلاع یافت، چند بار برای خرید و حفظ این اثر ملی تلاش‌هایی صورت گرفت، اما مالکان بنا هربار با دادن قیمت‌های غیرمتعارف معامله را به هم زدند. با این حال دانشگاه هنر اسلامی تبریز به‌جد آماده است در صورتی که از جانب هر نهاد یا ارگانی حمایت شود، این خانه را خریداری و مرمت کند.

شهردار کلانشهر تبریز نیز با بیان این ‌که این سازمان مسئول حفاظت از خانه‌های قدیمی و تاریخی نیست و حفظ، مرمت، بازسازی و نگهداری از آنها برعهده سازمان میراث فرهنگی است، می‌گوید: با این حال شهرداری نه‌تنها هیچ نقشی در تخریب آثار، ابنیه و خانه‌های قدیمی تبریز ندارد، بلکه با درک حساسیت‌های موجود، در طول سال‌های اخیر اقدام به خرید، تعمیر و نگهداری تعداد قابل‌توجهی از آنها همچون خانه ختایی‌ها، خانه استاد شهریار، خانه شربت‌اوغلی، خانه آیت‌الله بنی‌فضل، خانه امیرکبیر، عمارت ائل گولی، پارک دوکمال، محوطه تاریخی ربع رشیدی و حمام نوبر کرده است که این مشارکت و حمایت همچنان ادامه دارد.

علیرضا نوین می‌افزاید: هم‌اکنون بیش از 300 خانه قدیمی و تاریخی ثبت شده در نقاط مختلف تبریز شناسایی شده که متاسفانه خانه‌هایی که در مالکیت مردم است از نظر نگهداری، حفظ و مرمت بلاتکلیف است و هر از چند گاهی شاهد تخریب این خانه‌ها توسط مالکان هستیم که به دنبال دریافت حکم قضایی و ابطال ثبت ملی صورت می‌گیرد.

وی با تاکید بر لزوم برنامه‌ریزی جامع توسط سازمان میراث فرهنگی برای حفاظت از این آثار می‌گوید: این آثار نه‌تنها باید شناسایی و خریداری شود، بلکه باید نسبت به مرمت، بازسازی و نگهداری آنها نیز اقدام شود.

در همین زمینه مدیرکل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی نیز با تایید خبر احتمال تخریب خانه نیکدل تبریز می‌گوید: ما در حال بررسی و انجام اقداماتی برای جلوگیری از تخریب این بنا هستیم، هرچند متاسفانه تاکنون نتیجه‌ای حاصل نشده است.

تراب محمدی با بیان اینکه این خانه در زمره پنج خانه ثبت ملی شده تبریز قرار دارد که به درخواست مالکان از ثبت ملی خارج شده است، می‌افزاید: این خانه بسیار متفاوت‌تر از خانه گنجه‌ای‌زاده است که اخیرا تخریب شده و ویژگی‌های منحصر به‌فرد و معماری زیبای آن، این اثر را در زمره یکی از زیباترین خانه‌های قدیمی تبریز قرار داده است.

وی با بیان این که دانشگاه هنر اسلامی تبریز علاقه‌مند خرید یا معاوضه این خانه تاریخی است، اظهار می‌دارد: متاسفانه مالک ساختمان به هیچ وجه رضایت نمی‌دهد و خواستار تخریب و احداث ساختمان است.

از سوی دیگر، دبیرستان آیت‌الله طالقانی تبریز نیز که یادآور هزاران خاطره شیرین برای دانش‌آموزان دیروز و نشان تمدن شهر تبریز است، با قدمتی 70 ساله یکی دیگر از بناهای تاریخی این شهر است که مسئولان مربوط ازجمله آموزش و پرورش، عزمی جدی برای تخریب آن دارند.

تراب محمدی، مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری و صنایع دستی استان در این باره می‌گوید: اگر مسئولان آموزش و پروش استان برای ثبت ملی این بنا اعلام آمادگی کنند، از دیدگاه ما هیچ مشکلی وجود ندارد.

این در حالی است که علی آذرنژاد، مدیرکل نوسازی مدارس استان آذربایجان شرقی از تصمیم جدی اداره کل نوسازی مدارس استان مبنی بر تخریب این مدرسه تاریخی خبر می‌دهد و می‌گوید: هر بنا گذشته و آینده‌ای دارد. الان هم تاریخ مصرف مدرسه آیت‌الله طالقانی تمام شده است و بهسازی آن امکان ندارد. باید این مدرسه تخریب شود و از نو ساخته شود.

سعیده علیپور - جام‌جم تبریز