سرنوشت مبهم دو سهمیه ایران در یونسکو

برخلاف وعده‌های داده شده، نه تنها پرونده موسیقی اقوام ایرانی در ششمین اجلاس یونسکو در اندونزی تصویب نشده، بلکه آن طور که کارشناسان می‌گویند، کشور ما امسال فرصت استفاده از سهمیه ثبت جهانی دو میراث معنوی خود را از دست داده است.

20 شهریور امسال، در جشنی که با حضور رئیس‌جمهور برای ثبت جهانی موسیقی بخشی‌های شمال خراسان در شهر بجنورد برگزار شد، ‌مسوولان میراث فرهنگی کشور این نوید را دادند که در ششمین اجلاس یونسکو که آذر در اندونزی برگزار می‌شود، پرونده موسیقی اقوام ایرانی نیز به ثبت جهانی خواهد رسید.

با فرا رسیدن آذر و تشکیل اجلاس یونسکو در بالی اندونزی، در حالی که اهالی فرهنگ و هنر منتظر ثبت جهانی آواها و نواهای اقوام ایرانی به عنوان دومین پرونده کشورمان در حوزه موسیقی بودند، مسوولان میراث فرهنگی کشور تنها از ثبت نقالی و دانش سنتی دریانوردی ایرانیان در خلیج‌فارس خبر دادند.

از آن جا که هر کشور در سال تنها می‌تواند نسبت به دو اثر معنوی خود اقدام کند، برای بسیاری این تصور ایجاد شد که شاید پرونده موسیقی اقوام ایرانی در اجلاس اندونزی مطرح نشده است.

اما وقتی دیروز خبر رد شدن پرونده موسیقی اقوام ایرانی در اجلاس یونسکو منتشر شد، تازه آه از نهاد بسیاری از دوستداران فرهنگ و هنر برآمد.

با انتشار خبر پذیرفته نشدن پرونده موسیقی اقوام ایرانی، نخستین پرسش پیش آمده این است که امسال کدام یک از پرونده‌های ارائه شده به یونسکو جزو سهمیه سالانه هر کشور بوده و کدام یک از آنها به عنوان میراث معنوی در حال خطر به اجلاس اندونزی ارائه شده‌اند.

برای یافتن پاسخ این پرسش، به سراغ ساسان قاسمی، معاون دفتر حفظ و احیای میراث معنوی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشور می‌رویم و ابتدا از او می‌پرسیم هر کشور در سال چند اثر معنوی را برای ثبت می‌تواند به یونسکو ارائه کند.

قاسمی در این باره می‌گوید: هر کشور می‌تواند موارد پیشنهادی خود را به یونسکو ارائه دهد که بعد از پذیرش در بانکی اطلاعاتی با عنوان فهرست نمونه جمع می‌شود. در مرحله بعد کشور متقاضی هر سال می‌تواند پرونده دو نمونه تصویب شده را تکمیل و به ثبت جهانی برساند.

وی ادامه می‌دهد: البته برای ثبت میراث معنوی در معرض خطر و مشترک بین کشورها هیچ محدودیت سالانه‌ای وجود ندارد برای مثال ثبت جهانی نوروز که به صورت مشترک بین کشورهای منطقه رخ داد به عنوان سهمیه سالانه ایران منظور نشد.

با این توضیحات قاسمی، از او می‌پرسیم امسال کدام یک از پرونده‌های نقالی، دانش سنتی دریانوردی و موسیقی اقوام به عنوان سهمیه سالانه ارائه شده بودند که او پاسخ می‌دهد: در حال حاضر حضور ذهن ندارم و باید به پرونده‌های موجود مراجعه کنم تا جواب دقیقی به پرسش شما بدهم.

اما وقتی همین پرسش را از بهروز وجدانی، پژوهشگری که گردآوری پرونده موسیقی اقوام ایرانی برای ثبت در فهرست میراث معنوی یونسکو را عهده‌دار بوده است می‌پرسم، او پاسخ می‌دهد: تا آن جا که من می‌دانم، امسال ایران قرار بود دو پرونده موسیقی اقوام ایرانی و ازدواج ایرانی را به عنوان سهمیه سالانه خود به یونسکو ارائه دهد که تا حالا می‌دانیم یکی از آنها رد شده و از سرنوشت دیگری خبری نداریم.

وی می‌افزاید: در واقع دو پرونده نقالی و دانش سنتی دریانوردی ایرانیان در خلیج فارس که ثبت شده‌اند از جمله میراث معنوی در حال خطر و نابودی بوده‌اند و جزو سهمیه سالانه ما به شمار نمی‌آیند.

جدا از بحث سهمیه سالانه‌ای که به طور دقیق معلوم نیست چه سرنوشتی پیدا کرده، این پرسش جدی هم وجود دارد که پرونده موسیقی اقوام ایرانی به چه دلیل به ثبت جهانی یونسکو نرسیده است.

هوشنگ جاوید، پژوهشگر موسیقی نواحی ایران در گفت‌وگو با «جام‌جم» در این باره می‌گوید: تا آن جا که من مطلع بودم، این پرونده به خوبی تهیه و تنظیم شده بود و به نظرم در مرحله پیگیری و دفاع در اجلاس یونسکو دچار کم کاری شده و مورد قبول قرار نگرفته است.

وی در واکنش به این انتقاد هم که چرا موسیقی اقوام ایرانی با تنوع بسیار خود در یک پرونده ارائه شده است هم پاسخ می‌دهد: به نظر من جمع آوری همه موسیقی اقوام کشور در یک پرونده فی نفسه اشتباه نیست و اگر به خوبی از آن دفاع می‌شد، بی شک به ثبت می‌رسید.

بر خلاف هوشنگ جاوید، بهروز وجدانی که خود تهیه این پرونده را برعهده داشته است، به «جام‌جم» می‌گوید از ابتدا مخالف ارائه تمام موسیقی اقوام ایرانی در دل یک مجموعه بوده و می‌دانسته این میراث بزرگ در دل یک پرونده نمی‌گنجد.

وی ادامه می‌دهد: در حالی که یونسکو به ثبت پرونده‌های جزئی نگر بیشتر راغب است، متاسفانه به درخواست میراث فرهنگی موسیقی اقوام ایرانی به این صورت گردآوری شد که با توجه به گستردگی و تنوع آن معلوم بود که تصویب نمی‌شود.

با وجود تمام انتقاد‌های مطرح شده در ارتباط با ثبت نشدن پرونده موسیقی اقوام ایرانی در یونسکو معاون دفتر حفظ و احیای میراث معنوی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری می‌گوید: رد شدن این پرونده نشان از اهمیت و بزرگی آن دارد و نه این که ما کار کوچکی را انجام داده‌ایم.

ساسان قاسمی ادامه می‌دهد: در اجلاس اندونزی، کشورهای عضو یونسکو اعلام کردند به دلیل غنای پرونده و تنوع فرهنگ اقوام ایرانی، هر یک از موسیقی‌های نواحی ما می‌تواند جدا گانه و در قالب پرونده‌ای مستقل به یونسکو ارائه شود. آنها تاکید داشتند که در یک مجموعه بزرگ، ارزش تک‌تک این میراث متنوع کم می‌شود و آن طور که باید و شاید دیده نمی‌شوند.

در حالی که قاسمی رد شدن پرونده موسیقی اقوام ایرانی از سوی یونسکو را به فال نیک می‌گیرد، معلوم نیست اینک چه کسی مسوولیت استفاده نشدن از سهمیه سالانه کشورمان برای ثبت در فهرست میراث معنوی جهان را بر عهده می‌گیرد.

پرسش دیگری هم که در این ماجرا رخ می‌نماید این است که سرنوشت پرونده ازدواج ایرانی به کجا انجامیده و آیا این میراث نیز به جلسه یونسکو در اندونزی ارائه شده است یا نه؟

مهدی یاور منش - گروه فرهنگ و هنر