فرهنگ استاندارد خودروسازی ایران و دنیا

اگرچه خودروسازان بزرگ دنیا در رعایت اصول استاندارد بسیار پیش رفته و توانسته‌اند تا حد بسیار زیادی مشتریان مشکل‌پسند خود را از این حیث مطمئن و راضی نگه دارند، اما در خودروسازی ایران اوضاع به این شکل نبوده و هنوز بر سر رعایت برخی استانداردها با چالش‌ها و مشکلات فراوانی روبه‌رو هستیم.

اوضاع به شکلی است که باید عنوان کرد فرهنگ استاندارد در صنعت خودروی دنیا بسیار جلوتر از خودروسازی ایران بوده و از همین رو کیفیت تولیدات آنها قابل مقایسه با ما نیست. در کشورهای پیشرفته، خودروسازان به شکلی عمقی و علمی به مقوله استاندارد می‌پردازند، اما در خودروسازی ایران هنوز بر سر برخی مسائل مربوط به استاندارد، بحث و جدل است.

به طور مثال، طی دو سه سال اخیر بحث‌های زیادی برسر نصب دو سیستم ایمنی ترمز ضدقفل ABS و کیسه هوا (ایربگ) در صنعت خودروسازی کشور شکل گرفته و این موضوع موافقان و مخالفان خاص خود را نیز داشته است. از یک سو، پلیس و برخی نهادهای دولتی مانند موسسه استاندارد و تحقیقات صنعتی بر لزوم به‌کارگیری این دو سیستم ایمنی در خودروهای تولید داخل تاکید کرده‌اند و از آن سو، خودروسازان و در برخی موارد وزارت صنایع نیز نصب آنها را کم تاثیر و غیر الزامی می‌دانند.

بحث استاندارد سوخت و آلایندگی نیز یکی دیگر از نمونه‌های فرهنگ پایین استاندارد در خودروسازی کشور است. در حال حاضر با وجود رعایت استاندارد یورو 5 در کشورهای اروپایی و آمریکا، ما هنوز با استاندارد یورو2 سر می‌کنیم و هرگاه بحث ارتقای آن به میان می‌آید، با بهانه و البته کمبود امکانات روبه‌رو می‌شویم. این دو موضوع البته نمونه‌هایی جزیی از میزان اهتمام خودروسازان داخلی به مقوله استاندارد به حساب می‌آیند و در حالت کلی باید گفت آن‌طور که باید و شاید هنوز مقوله استاندارد در خودروسازی ما جانیفتاده است. این موضوع از دو جنبه قابل بررسی است. یکی از حیث اهتمام خودروسازان و دیگری از جنبه میزان آشنایی مشتریان با حقوق خود در مورد استاندارد خودرو و اهمیتی که برای آن قائل هستند. از همین‌رو می‌توان در بررسی مقوله استاندارد در خودروسازی ایران به چند شاخص اشاره کرد.

در شاخص نخست باید از استاندارد و توان فنی صحبت به میان آورد. این موضوع بیشتر به میزان بهره گیری خودروسازان داخلی از دانش فنی روز مربوط می‌شود، چراکه هرچه توان فنی آنها بالاتر باشد، قطعا سطح به کارگیری استانداردهای روز صنعت خودروی دنیا نیز بالاتر خواهد بود. این در شرایطی است که به نظر می‌رسد تعامل اندک خودروسازان داخلی با شرکت‌های معتبر خارجی و دل بستن‌شان به تولید محصولاتی قدیمی، آنها را از این مهم دور کرده است. اگر نگاهی به گزارش‌های کیفی کشور بیندازیم، خواهیم دید خودروهای داخلی در برخی موارد حتی در ابتدایی‌ترین بخش‌های ایمنی مانند ترمز نیز با مشکلاتی مواجه هستند.

اما شاخص دوم به انگیزه خودروسازان برای رعایت اصول استاندارد مربوط می‌شود. تجربه 2 سال اخیر در مورد ترمز ضدقفل و کیسه هوا به نوعی نشان‌دهنده انگیزه نه چندان بالای آنها در این مقوله است که البته با نوع امکانات و هزینه‌های تولید نیز در ارتباط است. به نظر می‌رسد اگر خودروسازان به این نتیجه برسند که رعایت استانداردهای روز دنیا در عین افزایش هزینه‌های تولید، ضامن حفظ بازار آنهاست، انگیزه بیشتری در این مورد پیدا خواهند کرد.

شاخص سومی که باید در این مورد از آن یاد کنیم، خودروسازان و امکانات است. یکی از دلایلی که خودروسازان داخلی نتوانسته اند به استاندارد روز دنیا در تولید محصول دست‌ یابند، کمبود امکانات آنهاست. به عنوان مثال در همین بحث نصب کیسه هوا، کمبود این سیستم و عدم همکاری شرکت‌های خارجی در تولید داخلی آن سبب شده خودروسازان نتوانند اقدامات کافی و لازم برای نصب کیسه هوا انجام دهند. در واقع کمبود امکانات نیز یکی دیگر از دلایل عدم رعایت استانداردهای روز دنیا در خودروهای تولید داخل محسوب می‌شود. اما شاخص دیگر با استاندارد و فرهنگ عامه در ارتباط است. ذکر یک مثال، موضوع را روشن‌تر می‌کند. در حال حاضر کیسه هوا یکی از استانداردهای ایمنی شناخته‌شده در بازارهای جهانی است که هم برای مشتریان اهمیت دارد و هم برای خودروسازان و همین اهتمام مشتریان، خود انگیزه و الزامی به حساب می‌آید برای به کارگیری استانداردها توسط خودروسازان.

حال پرسش اینجاست که آیا مشتریان ایرانی نیز به اندازه مشتریان خارجی برای استانداردها اهمیت قائل هستند؟ اگر به صورت کلی بخواهیم پاسخ این پرسش را بدهیم، جواب منفی است، که اگر نبود، خودروسازان قطعا مجبور به رعایت آنها بیش از این که هست، می‌شدند. با شرایط فعلی، پرسش مهمی که در مورد صنعت خودروسازی ایران وجود دارد، تفاوت فرهنگ استاندارد آن با صنعت خودروسازی دنیاست. دبیرانجمن خودروسازان در پاسخ به این پرسش که چه تفاوتی در این مورد وجود دارد، می‌گوید: اگر منظور این است که خودروسازی ایران و خودروسازی دنیا چه تفاوت ذاتی‌ای در رعایت اصول استاندارد دارند، باید بپذیریم آنها پیشرفته‌تر و اصولی‌تر از ما کار کرده‌اند. احمد نعمت‌بخش با اشاره به این‌که در خودروسازی دنیا کارهای تحقیقاتی زیادی انجام می‌گیرد، می‌افزاید: به هر حال همواره تفاوت‌های زیادی در همه بخش‌ها بین کشورهای در حال توسعه و جهان اولی‌ها وجود دارد و خودروسازی نیز یکی از آنهاست.

وی در عین حال تاکید می‌کند: البته با توجه به سختگیری‌هایی که اخیرا در خودروسازی کشور صورت گرفته باید گفت خودروسازان داخلی نیز ملزم به رعایت یک سری استانداردها شده‌اند. دبیر انجمن خودروسازان در ادامه تاکید می‌کند: البته نباید فراموش کنیم که بالاخره خودروسازان داخلی با محدودیت‌هایی روبه‌رو هستند و با این شرایط نمی‌توانند همزمان و همپای خارجی‌ها در مسیر استاندارد حرکت کنند. وی استاندارد آلایندگی و مصرف سوخت را در این مورد مثال زده و می‌گوید: خودروسازان داخلی آمادگی لازم را برای رعایت استاندارد یورو 3 داشتند، اما چون بنزین مناسب در کشور تامین نشد، آنها نیز نتوانستند استاندارد موردنظر را اجرایی کنند. به گفته نعمت‌بخش، خودروسازان داخلی در برخی بخش‌ها با محدودیت‌هایی در رعایت استاندارد مواجه‌اند و در بعضی موارد نیز البته کم‌کاری کرده‌اند.

اظهارات دبیر انجمن خودروسازان در شرایطی است که استاد دانشگاه علم و صنعت با اشاره به قدیمی بودن محصولات خودروسازی کشور می‌گوید: مشکل اصلی اینجاست که مرجع معتبر و متخصصی برای ایمنی و استاندارد خودرو در کشور وجود ندارد و از آن سو چون قوانین سختگیرانه نیست، خودروسازان نیز چندان ایمنی و استاندارد را جدی نمی‌گیرند. اوستا گودرزی می‌افزاید: شرکت‌های بزرگ خودروسازی دنیا هم‌اکنون برای حفظ و البته توسعه بازار خود، بسیاری از استانداردها را رعایت می‌کنند و برخی استانداردها نیز بنا به اجبار دولت به کار گرفته می‌شود. وی ادامه می‌دهد: به عنوان مثال، مشتریان اروپایی اصلا تمایلی به خرید خودروهای پرمصرف ندارند و از آن سو دولت‌ها نیز در این مورد بسیار سختگیرانه عمل می‌کنند.

به گفته گودرزی، اینها در شرایطی است که خودروسازان داخلی اهمیت ویژه‌ای به استانداردها بخصوص بحث ایمنی نمی‌دهند و مسوولان نیز تنها به مسائلی مانند ایربگ و ترمز ضدقفل می‌پردازند. این استاد دانشگاه تاکید می‌کند: به نظر من چون سختگیری زیادی اعمال نمی‌شود، خودروسازان هم چندان رعایت استانداردها را جدی نمی‌گیرند و به‌همین دلیل شاهد پیشرفت چندانی در این صنعت نیستیم. گفته‌های گودرزی در شرایطی است که طی یکی دو سال اخیر، سختگیری‌هایی برای اعمال استانداردهای ایمنی در خودروهای داخلی از سوی وزارت صنایع و موسسه استاندارد در نظر گرفته شده و به نوعی فشار بر خودروسازان افزایش یافته است. اما یکی دیگر از کارشناسان صنعت خودروی کشور در مورد تفاوت فرهنگ استاندارد در خودروسازی ایران و جهان می‌گوید: برای اظهارنظر در این مورد باید ابتدا تعریفی کلی درباره استاندارد ارائه کرد. فربد زاوه می‌افزاید: خودروسازان بزرگ دنیا ابتدا تعریف مشخصی از استاندارد بیان کرده و محصولات خود را براساس معیارهای استاندارد تعریف شده، طراحی و تولید می‌کنند. به گفته وی، الان برخی خودروها در اروپا بالای یک میلیون دلار قیمت دارند، اما نه به ایربگ مجهزند و نه به ترمز ضدقفل، زیرا استانداردسازی در تمام اجزای آنها به کار گرفته شده است.