ایران سکاندار تولیدات علمی در جهان

ایران در میان تمامی کشورهای جهان سریع‌ترین رشد علمی را داشته است.

نیوساینتیست که هر ازگاهی گزارش‌هایی آماری درخصوص رشد علمی کشورهای مختلف جهان منتشر می‌کند در تازه‌ترین این گزارش‌ها به ایران به عنوان پیشروترین کشور جهان در عرصه تولیدات علمی پرداخته است و می‌نویسد: شاید از نظر بسیاری سال 2010 را سال چینی‌ها و ببر آنها باید دانست اما اگر از بعد علمی به این سال نگاه کنیم این نام ایران است که می‌درخشد چون اینگونه به نظر می‌رسد که سال 2010 سال ایرانی‌هاست. نکته‌ای که این نشریه معتبر علمی بیش از سایر موارد روی آن انگشت گذاشته است، رشد چند برابری تولیدات علمی ایران در مقایسه با کشورهای دیگر جهان و از جمله کشورهای پیشرو در تحقیقات علمی است. در بخشی از این گزارش آمده است: تولیدات علمی ایران در مقایسه با تولیدات سایر کشورهای جهان رقم چشمگیر 11 برابر است. به عبارت دیگر رشد تولیدات مختلف علمی در ایران در مقایسه با متوسط جهانی 11 بار سریع‌تر است. آمارهایی که در این مقایسه مورد بررسی قرار گرفته‌اند نشان می‌دهند هیچ کشور دیگری در جهان از این حیث با ایران برابری نمی‌کند.

نشریه نیوساینتیست برای این‌که اعتبار لازم برای این گزارش را حفظ کرده باشد همچون گذشته به آمار و ارقام مستند موجود در پایگاه اطلاعاتی وب سایت علم (Web of Science) استناد کرده و می‌نویسد: گزارشی آماری از شمار مقالات علمی مربوط به ایران که در پایگاه اطلاعاتی وب سایت علم منتشر شده نشان می‌دهد رشد تولیدات علمی در منطقه خاورمیانه بیش از هر نقطه دیگری از جهان است. نگاهی دقیق‌تر به این آمار نشان می‌دهد این رشد که عمدتا مربوط به ایران و ترکیه می‌شود تقریبا چهار برابر متوسط جهانی است.

بخش دیگری از منابع اطلاعاتی و آماری گزارش اخیر نشریه نیوساینتیست مربوط به شرکت Science-Metrix است. این شرکت که در مونترال کانادا قرار دارد تخصص ویژه‌ای در زمینه تجزیه و تحلیل داده‌های آماری دارد و بتازگی نیز فایل اطلاعاتی همراه جزئیات کاملی از رشد تولیدات علمی در کشورهای مختلف جهان و از جمله ایران منتشر کرده و به بررسی مقایسه‌ای آنها پرداخته است. این گزارش با مضمون تغییرات ژئوپولتیکی در تولید علم از سال 1980 ارائه شده است. اریک آرکامبالت نویسنده این گزارش می‌گوید: آسیا تمام نگاه‌ها را به خود جلب کرده است. این منطقه از جهان از حیث تولیدات علمی فراتر از تصورات قبلی حرکت رو به جلو داشته است. جدای از آسیا، اروپا نیز جایگاه مناسب قبلی خود را حفظ کرده و فراتر از انتظارات عمل کرده است اما خاورمیانه منطقه‌ای از جهان است که واقعا باید آن را تماشا کرد! برپایه آمار و ارقام منتشر شده در این گزارش تولیدات علمی سراسر جهان رشد چشمگیری داشته است به طوری که از 450 هزار مقاله در سال 1980 به یک میلیون و 500 هزار مقاله در سال 2009 افزایش یافته است. جدای از این رشد چشمگیر، جهش علمی آسیا نیز جالب توجه بوده است به طوری که مشخص شده است این منطقه در سال گذشته از حیث تولیدات علمی، آمریکای شمالی را پشت سر گذاشته است.

اریک آرکامبالت در بخشی از این گزارش آماری که مورد استناد نیوساینتیست قرار گرفته است بر این نکته تأکید دارد که انتشارات علمی ایران در سال‌های اخیر در زمینه‌های مختلفی از جمله تحقیقات هسته‌ای متمرکز بوده است. وی در این خصوص آورده است: نگاهی به تولیدات علمی ایران نشان می‌دهد شیمی هسته‌ای و غیرارگانیک، فیزیک ذرات و هسته‌ای و مهندسی هسته‌ای، از جمله عرصه‌هایی بوده است که این کشور در سال‌های اخیر به رشد چشمگیر علمی در آنها دست یافته است. تولیدات ایران در زمینه مقالات علمی مرتبط با مهندسی هسته‌ای رشد 250 برابری در مقایسه با متوسط جهانی داشته است. اما این تمام ماجرا نبوده است. به نوشته اریک آرکامبالت، ایران نه تنها در زمینه تحقیقات هسته‌ای پیشرفت‌های چشمگیری داشته است بلکه در عرصه تحقیقات پزشکی و کشاورزی نیز به رشد قابل توجهی دست یافته است.

بخش دیگری از گزارش آماری Science-Metrix به پیش‌بینی‌هایی درخصوص سایر مناطق جهان تا سال‌های آتی مربوط می‌شود. این شرکت پیش‌بینی کرده است در سال جاری میلادی چین نیز رشد علمی قابل توجهی خواهد داشت و محققان آن انبوهی از مقالات علمی در زمینه علوم طبیعی و مهندسی ارائه خواهند کرد و در این میان آمریکا نیز حرف‌هایی برای گفتن خواهد داشت. این پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهند، اگر این روند همین‌گونه ادامه داشته باشد چین تا سال 2015 از حیث تولیدات علمی با آمریکا برابری خواهد کرد و این درحالی است که احتمالا آمریکا تا سال 2030 عمدتا در زمینه ارائه مقالات علمی مرتبط با علوم اجتماعی فعال خواهد بود.

در بخش دیگری از این گزارش به تفکرات کارشناسی اما نادرست تحلیلگران آمریکا در دهه 60 میلادی پرداخته شده است. در آن زمان که تولیدکنندگان خودرو در ژاپن محصولات خود را روانه بازار آمریکا می‌کردند این نگرش از سوی تحلیلگران آمریکایی و همچنین صاحبان بازار خودرو در این کشور ایجاد شده بود که ژاپن به عنوان عضوی از منطقه آسیا در آینده پیشرفت‌های چشمگیر علمی نخواهد داشت اما گذشت زمان چیزهای دیگری را نشان داده است. به همین دلیل می‌توان پیام روشنی از این پیشرفت‌ها گرفت و آن این‌که آسیا در حال تبدیل شدن به رهبر علمی جهان است و به روشنی نیز مشخص است که آمریکای شمالی در حال جا ماندن از قاره کهن است.

این گزارش نشان می‌دهد در سطح اول عرصه علمی جهان بازیگران بزرگی نظیر آمریکا، اروپا و ژاپن، کماکان نقش غالب را خواهند داشت ولی جایگاه آنها از سوی کشورهایی که به سرعت در مسیر صنعتی شدن پیش می‌روند تضعیف خواهد شد. در نتیجه در حالی که نسبت مقالات منتشر شده از سوی نویسندگان آمریکایی از 26‌درصد به 21 درصد کاهش یافته است چین با 2‌/‌10درصد مقاله‌های منتشر شده از جایگاه ششم به جایگاه دوم در جهان رسیده و این درحالی است که سهم این کشور در سال 1996 تنها 4‌/‌4 درصد بود. هند و برزیل هم به سرعت در حال رشد هستند. کریس لویلین اسمیت، رئیس کمیته‌ای که این گزارش را تهیه کرده است، می‌گوید: به نظر من این کشورهای پیشرو نیستند که در حال ضعیف شدن هستند بلکه ما در حال مشاهده رشد دیگر کشورها به سوی باشگاه بزرگان هستیم.

لویلین اسمیت با ارزش‌گذاری برای رشد علمی به عنوان یک محرک جهانی برای حل مشکلات جهانی می‌گوید که سهم مقالات مشترک بین کشورها از یک چهارم به بیش از یک سوم تمام مقالات منتشر شده افزایش یافته است. او می‌گوید: برای حل یک مشکل جهانی نیاز به داده‌هایی از تمام جهان داریم و این به یکی کردن صدای علمی از نظر جغرافیایی کمک می‌کند. در نتیجه به باور من می‌توانیم از این روند برای حل مشکلات جهانی کمک بگیریم.