شترسواری در نمایشگاه کتاب

گزارشی که پیش رو دارید به‌بهانه آغاز نمایشگاه کتاب و نشر در شهر جده است که در آن وضعیت کتابخوانی و ذائقه فرهنگی مردم کشور عربستان می‌پردازد مورد بررسی قرارگرفته است؛ کشوری که 26 درصد ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارد.

رنج از فقر کتابخوانی

نظام آموزشی عربستان در دوران گذشته منحصر به مدارس دینی بود و امکان تحصیل برای همه وجود نداشت. اقدام به احداث نخستین مدرسه به سبک امروز به دستور عبدالعزیز در سال 1945 صورت گرفت تا این که در سال 1951، 226 مدرسه ساخته شده این کشور پذیرای بیش از 29‌هزار دانش‌آموز سعودی شد. طبق آمارهای منتشره در سال 1970 عربستان که یکی از بی‌سوادترین کشورهای خاورمیانه بود و 15 درصد مردان و تنها 2 درصد زنان این کشور باسواد بودند، با امکان تحصیل رایگان افزایش زیادی در میزان باسوادی مردم عربستان طی دهه‌های اخیر در قرن 20 داشت؛ به طوری که آمارهای سال 2007 حکایت از باسوادی 89 درصد مردان و 79 درصد زنان سعودی داشت.

کشور عربستان بیش از 117 مرکز انتشاراتی و چاپخانه دارد. از مهم‌ترین موسسات انتشاراتی این کشور می‌توان به انتشاراتی‌های «دار ابن‌الجوزی» در شهر دمام، «اسام» در شهر ریاض و «دار الشروق» در جده اشاره کرد.

مجتمع چاپ قرآن ملک فهد نیز مرکزی با مساحتی بالغ بر 250 هزار مترمربع است که در سال 1405 هجری قمری (25 سال پیش)‌ افتتاح شد و در حوزه‌هایی نظیر چاپ متن، ترجمه و تفسیر قرآن فعالیت می‌کند. این مرکز قرآن را در 20 نوع مختلف و به اندازه‌های بزرگ، متوسط و کوچک چاپ می‌کند و متوسط تولید آن بالغ بر 10 میلیون نسخه است. بخش اعظم کتاب‌های منتشر شده در عربستان به زبان‌های عربی، انگلیسی، فارسی و اردوست.

کتاب‌های مذهبی بیشترین در بازار کتاب

آمارهای سازمان توسعه ملل متحد عرب نشان می‌دهد تعداد کتاب‌هایی که هر سال به زبان عربی ترجمه می‌شود کمتر از 350 کتاب است و این میزان یک پنجم کتاب‌هایی است که به زبان یونانی ترجمه می‌شود. اگر این رقم را با 10 هزار کتاب ترجمه شده در هر سال به زبان اسپانیایی مقایسه کنید، بیشتر تعجب خواهید کرد.

در این ارتباط یکی از نویسندگان عرب می‌گوید: هنگامی که رسانه‌های غربی درباره رسانه‌های عربی بحث می‌کنند عموما از فقدان رسانه‌های مستقلی چون روزنامه و تلویزیون یاد می‌کنند؛ اما نگرانی من درباره وضعیت کتاب در جامعه عرب است. وقتی یک مادر عربستانی به من می‌گوید در عربستان پیدا کردن کتاب خوب به زبان عربی برای کودکان غیرممکن است، این موضوع مرا متاسف می‌کند و این در حالی است که 43 درصد جمعیت این کشور را کودکان زیر 14 سال تشکیل می‌دهند.

از سوی دیگر حامدبن ابراهیم، پروفسور علوم کامپیوتری دانشگاه کارولینا می‌گوید: عربستان هیچ تلاشی برای ترجمه کتاب‌های خارجی به زبان عربی نمی‌کند؛ در حالی که 69 درصد محتویات اینترنت به زبان انگلیسی است و سهم زبان عربی تنها یک درصد است. کتاب‌های مذهبی با 17 درصد در جوامع عرب‌، بیشترین میزان کتاب‌های منتشر شده را به خود اختصاص می‌دهد و این میزان در عربستان بیش از 17 درصد است. این رقم در بسیاری از کشورهای دنیا 5 درصد است.

نبات‌الریاض رمان سال

رمان نبات‌الریاض به قلم رجاء الصانع، نویسنده زن شیعی 28‌‌ساله سعودی، عنوان رمان سال 2008 را به خود اختصاص داد. این رمان به 26 زبان ترجمه شده و در زبان آلمانی، هشتمین کتاب پرفروش به شمار می‌رود. ترجمه انگیسی این رمان در آمریکا بیش از یک میلیون نسخه فروش داشته است. بسیاری از صاحب‌نظران، موفقیت این رمان را مرهون شجاعت و دید اجتماعی این نویسنده می‌دانند؛ چراکه این رمان در عربستان سعودی جنجال‌برانگیز شد و این نویسنده از طرف دادگاه بازخواست شد.

گفتنی است؛ وی از یکی از شبکه‌های ماهواره‌ای که قصد داشت براساس رمانش فیلمی بسازد، یک میلیون دلار درخواست کرده است.

نمایشگاه کتاب ریاض

نمایشگاه کتاب ریاض از 12 تا 26 فوریه هرسال برپا می‌شود. در نمایشگاه سال گذشته که در اسفندماه برپا شد، 650 ناشر خارجی از 27 کشور حضور داشتند که عمدتا عرب‌زبان بودند و 25‌هزار جلد کتاب در زمینه‌های مذهبی، تفسیرهای اجتماعی، درسی، دانشگاهی، ادبی، رمان و علوم انسانی به نمایش گذاشتند.

این نمایشگاه بخشی را برای کودکان طراحی کرده بود و برای اولین بار در مرکز ملک عبدالله برگزار شد. از نکات جالب توجه نمایشگاه این دوره که محلی برای فروش کتاب‌های دسته دوم از ناشران مطرح در نظر گرفته شده بود، حضور غرفه‌داران زن بود.

تا دوره‌های پیشین، زنان اجازه حضور به عنوان عرضه‌کننده یا دست‌اندرکار را نداشتند. از دیگر برنامه‌های این نمایشگاه که بزرگ‌ترین و مهم‌ترین رخداد فرهنگی در عربستان محسوب می‌شود، مسابقات تفریحی چون شترسواری بود.

کتابخانه‌های عربستان

کشور عربستان با جمعیت 26 میلیونی خود، 250 کتابخانه عمومی دارد. در اینجا تعدادی از کتابخانه‌های این کشور معرفی می‌شوند:

- کتابخانه دانشگاه ملک سعود در شهر ریاض شامل بیش از 11 میلیون جلد کتاب عربی و فارسی، 3000 نشریه ادواری، 8600 نشریه دولتی و منابع کمیاب خطی.

- کتابخانه عمومی ملک عبدالعزیز دارای 200 هزار جلد کتاب به زبان‌های عربی، انگلیسی و کتاب‌های خطی کمیاب و نشریات ادواری با موضوعات مختلف.

- کتابخانه انجمن اداره عمومی شامل بیش از یک میلیون و 770 هزار کتاب به عربی و انگلیسی و مجلات دور‌ه‌ای و نشریات دولتی.

- کتابخانه دانشگاه اسلامی مدینه دارای 334‌‌هزار جلد کتاب، نشریه، پایان‌نامه، میکروفیلم و اسلاید در زمینه‌های مختلف.

- کتابخانه ملی ملک فهد شامل بیش از 30‌‌هزار مدرک و سند درباره تاریخ عربستان و توسعه کشور سعودی.

سارا زاهدیان