حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
کانون فکر در بخش نفت و گاز
با توجه به یکصد سالگی صنعت نفت در ایران و در پیش داشتن سالروز ملی شدن صنعت نفت، این نوشتار درصدد آن است تا با بررسی موضوعی این مهم در وزارت نفت، توجه سیاستگذاران و برنامهریزان را بیش از پیش به اهمیت جایگاه اتاقهای فکر یا همان فکرانبارهها معطوف کند.
کانونهای تفکر در بیش از 77 کشور دنیا وجود دارند که به ثبت نیز رسیدهاند. بیشترین موارد، در آمریکا گزارش شده است. بررسی دقیق تعداد، نحوه عملکرد، حیطه عمل و اثرگذاری اتاقهای فکر در کشورهای خارجی از سطح این مطالعه خارج است؛ با این حال و در ادامه، تنها به ذکر یک نمونه از اینگونه سازمانها در کشورهای اروپایی به شکل خلاصه اشاره میشود.
اندیشگاه نوآوری در نفت و گاز
طبق برآوردها، جهان تا سال 2030 شاهد افزایش چشمگیری در تقاضای انرژی خواهد بود. حدود 88 درصد این انرژی توسط سوختهای فسیلی تامین خواهد شد. در این میان، سهم نفت 34 درصد و سهم گاز و زغال سنگ، هرکدام به 28 درصد خواهد رسید. طبق این برآوردها، مصرف گاز طبیعی تا سال 2030 با افزایش صددرصدی روبهروست و در این سال، یک چهارم انرژی جهان را تامین خواهد کرد. انرژیهای تجدیدپذیر تنها 4 درصد از سبد انرژی جهان را به خود اختصاص داده، باقی سهم انرژی هستهای است. تقسیمبندی مزبور، ناشی از محدودیتهای سیاسی، نیاز به گسترش فناوریهای کارآمدتر و امنتر، افزایش کیفیت سوخت و ملاحظات زیستمحیطی است. این مساله، اتحادیه اروپا را به چارهاندیشی درخصوص تامین انرژی برای توسعه صنایع خود بر مبنای یافتن پاسخی برای دو چالش عمده زیر واداشته است:
1 ــ چگونه میتوان منابع کافی عرضه انرژی را توسعه داد و امنیت این عرضه را تضمین کرد؟
2 ــ چگونه میتوان به راهکارهای جدید و موثر برای محدودکردن انتشار آلودگیهای سوختهای فسیلی دست یافت؟
انجمن نوآوری نفت و گاز اروپا (یوروگیف) (1) در راستای برنامههای خود تعداد 170 شرکت، موسسه تحقیقاتی و دانشگاههای معتبر را به صورت شبکهای حول این موضوع فعال کرده است تا پاسخهایی راهبردی برای این چالشها و مشابه آنها ارائه نماید.
«اندیشگاه نوآوری نفت و گاز اروپا» را میتوان یک نهاد مولد اندیشه در صنعت نفت و گاز بینالمللی خواند که بیش از2650 شرکت اروپایی فعال در حوزه انرژی از فرآوردههای فکری آن استفاده میکنند. این موسسه در سال 1996 توسط شرکتهای بزرگ و انجمنهای صنایع در کشورهای اروپایی تاسیس شد. ماموریت آن ترویج نوآوریها، بالابردن همکاری فناوری در اتحادیه اروپا برای توسعه قدرت رقابت صنعت نفت و گاز و صنایع جانبی آن و با حفظ اصل توسعه پایدار است.
شناخت و درک عوامل موثر در توسعه هدفمند و پایدار در بخشهای مختلف انرژی، شناخت و تحلیل تهدیدات و فرصتهای موجود در خصوص توسعه فناوری، شناخت شکافهای فناوری و ارزیابی نقش بخشهای تحقیق و توسعه (2) در رفع این شکافها و سیاستگذاری برای رشد علم منتج به توسعه پایدار انرژی، از جمله حوزههای مورد توجه این سازمان است. این سازمان، در فعالیتهای خود از شرکتها، موسسات تحقیقاتی، دانشگاههای مرتبط با حوزه انرژی و نفت و گاز استفاده میکند. این موسسه غیرانتفاعی که در بلژیک ثبت شده است، بهوسیله تعدادی از موسسات تجاری ــ صنعتی و پیمانکار در انگلیس، فرانسه، ایتالیا، نروژ و هلند پشتیبانی میشود. اعضای هیات مدیره این مجموعه، از میان اعضای انجمنهای صنعتی سرمایهگذار در انگلیس، فرانسه، هلند، ایتالیا و نیز شرکتهای مستقل انتخاب میشوند. هیاتمدیره درخصوص استراتژی، برنامه کاری و بودجه تصمیمگیری میکند. مدیریت اجرایی یوروگیف توسط یک دبیر عمومی و گروه پشتیبانی مستقر در بروکسل انجام میگیرد. هیاتمدیره، معمولا هر 3 ماه یکبار یا در زمان نیاز گردهم میآیند.
این سازمان در راه تحقق امور واگذار شده به آن، هدفهایی در قالب اهداف کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت در نظر گرفته و ارائه میکند. این مطالعات با همکاری و همفکری بیش از 100 موسسه از 30 کشور انجام میشود.
کانون اندیشه و وزارت نفت
ایجاد اتاقهای فکر در نهادهای دولتی یک ضرورت است، اما شرط کافی در ایجاد این تحول در ساختار مدیریت اجرایی در کشور، تعامل موثر و عملی با کانونهای فکر است؛ کانونهایی که به دور از سیاستزدگی با ابرام بر رعایت 3 اصل عزت، حکمت و مصلحت به ایفای 5 وظیفه اصلی خود میپردازند. این وظایف عبارتند از: آیندهاندیشی، پژوهش راهبردی یعنی برنامهریزی استراتژیک، ایدهپردازی و تحلیل، ارائه راهحلهای اثربخش و در نهایت همفکری با مدیران (که از آن به سیاست پژوهی تعبیر میشود.)
بیشک، توانایی طرح پرسشهای کلیدی از جمله نشانههای قوت و سلامت یک کانون فکر است؛ البته این انتظار نیز به حق خواهد بود که کانون فکر با ارائه پاسخهای جامع و مانع، کمکهای شایانی به ارتقای سطح تصمیمگیری و عملکرد دولتمردان بکند. در این خصوص با آن که هر یک از اجزای قوه مجریه جایگاه و اهمیت خاص خود را دارد، اما بر کسی پوشیده نیست وزارت نفت در موقعیتی قرار دارد که قوی یا ضعیف عمل کردن آن تاثیر کاملا مستقیمی بر درآمدهای ملی و تامین رفاه اجتماعی به شکل عام و در آهنگ توسعه و همچنین جایگاه بینالمللی کشور، به شکل خاص دارد. به همین دلیل، در این مجال صرفا به ارائه اهم پرسشهای پیش روی این وزارتخانه میپردازیم.
مهمترین پرسشهای پیشروی صنعت نفت
یکی از وظایف عمده کانونهای تفکر، صورتبندی مسائل کنونی و آینده است. از این روی در ادامه برخی از چالشهای وزارت نفت را به شکلی سوال گونه مطرح میکنیم. با این توضیح که منظور از بخش نفت، اعم از بخش نفت، گاز و پتروشیمی است.
الف ــ تعامل بخش نفت با اقتصاد ملی
1 ــ تعامل و ارتباط صنعت نفت با پیکره اقتصادی کشور را چگونه ارزیابی میکنید و برای ارتقای این تعامل چه راهکارهایی قابل اجراست؟
2 ــ چشمانداز بلندمدت قیمت و درآمد نفت را چگونه میبینید و با توجه به این چشمانداز سیاست موردنظر در مورد میزان تولید چه باید باشد؟
3 ــ آیا به نظر شما دیپلماسی نفتی در کشور وجود داشته و موفق بوده است؟ نظر شما در زمینه تعامل میان دیپلماسی نفتی و سیاست خارجی چیست؟
4 ــ موضع ما در مورد تامین انرژی جهان و نظام تقسیم کار بینالمللی در این زمینه چه باید باشد؟ آیا ما باید برنامه تولید نفت و گاز خود را بر مبنای پیشبینی تقاضا که توسط کشورهای مصرفکننده ارائه میشود و به منظور تامین نیازهای کشورهای صنعتی است تنظیم کنیم یا بر مبنای دیگر و این مبانی چه باید باشد؟
5 ــ درک ما از مفهوم تعامل در سطح بینالمللی برای تامین نیاز نفتی و انرژی کشورهای مصرفکننده عمده صنعتی چه باید باشد؟ کدام مشی زیر در این ارتباط صحیحتر است؟
الف ــ تنظیم برنامه تولید نفت و گاز ما با توجه به نیازها و منافع ملی و بدون هیچگونه توجهی به نیاز جهان به انرژی ما باشد.
ب ــ برنامه مذکور با توجه به تامین نیازهای جهانی تنظیم شود.
ج ــ تعامل با جهان در این حد باشد که ما تنها هزینه سرمایهگذاری توسعه ظرفیتهای خود را در حد نیاز و منافع ملی خود متقبل شویم، اما برای تولید بیشتر جهت تامین نیازهای بینالمللی، ایجاد فرصت کنیم که صرفا دیگران و کشورهای نیازمند انرژی هزینه مربوط را تقبل کنند.
6 ــ ارتباط و تعامل میان بخش نفت (و وابستگی اقتصاد به نفت و گاز) و امنیت ملی چگونه است؟ چه ابعادی دارد و چگونه قابل تحلیل است؟
7 ــ با توجه به حق مردم از کسب اطلاعات مستمر از مهمترین ثروت ملی خود و با توجه به نیاز صنعت پر اهمیت نفت از بهرهگیری از بیشترین توانایی فکری جامعه، راهکارهای نهادینهسازی اطلاع رسانی و گسترش دانش عمومی در زمینه نفت و همچنین نهادینهسازی انتقاد و انتقادپذیری در این زمینه را چه میدانید؟
ب ــ اصلاحات ساختاری و نهادی بخش نفت
1 ــ آیا از نظر شما راهبردهای کلان بخش انرژی کشور روشن است؟ مهمترین راهبردهای این بخش چیست؟
2 ــ با توجه به انحصاری بودن بخش انرژی و نفت کشور، دیدگاه شما در مورد انحصارزدایی و حاکم کردن محیط رقابتی در این بخش چیست؟
3 ــ موضع شما در مورد قراردادهای بیع متقابل چیست؟ به نظر شما آیا تاکنون تمهید مقدمات و برنامهریزیهای اولیه لازم برای دستیابی به شرایط مناسب عقد قرارداد، در صنعت نفت ما بخوبی انجام پذیرفته است؟ در خصوص دیگر روشها از جمله مشارکت در تولید و مشارکت در سود، چه طرح و برنامهای دارید؟
4 ــ وضعیت موجود حیطههای تصدی و حاکمیت در صنایع انرژی و بویژه صنعت نفت کشور (با توجه به قانون نفت و اساسنامه شرکت ملی نفت) چگونه است و چه اقداماتی در این ارتباط ضرورت دارد؟
5 ــ جایگاه صنعت نفت را در بحث خصوصیسازی چگونه مینگرید؟
6 ــ وضعیت و سیاستهای بازاریابی و صادرات نفت خام کشور و حضور در بازارهای مربوط را چگونه ارزیابی میکنید و چه تجدید نظرهایی در این زمینه ضرورت دارد؟
7 ــ تا چه حد در برنامه ریزیهای صنعت نفت یا توسعه ظرفیت آن میباید به امکانات و تواناییهای زیرساختی کشور، توان مدیریتی و نظارتی وزارت نفت و صنعت نفت، توان ساخت و پیمانکاری داخلی و نظایر باید توجه شود و به چه صورت؟
8 ــ نحوه اجرایی کردن تفسیرهای اخیر در مورد اصل 44 قانون اساسی در صنعت نفت در بخشهای مختلف بالادستی و پاییندستی چیست؟
9 ــ نظر شما در مورد تاسیس وزارت انرژی چیست؟
10 ــ به نظر شما نوع قراردادهایی که برای توسعه حوزههای نفتی یا توسعه دیگر بخشها منعقد شده، مناسب و موفق بوده است یا نه؟
11 ــ اگر در گذشته ابهامات و شبهاتی در عملکرد صنعت نفت وجود داشته است برای رفع کردن ریشهای آن چه اقدامات ساختاری و نهادی لازم است؟ شفافسازی اطلاعات در این زمینه چه نقشی خواهد داشت و راهکارهای آن چیست؟
12 ــ نظام فعلی تصمیمگیری، تصمیمسازی و پژوهش را در صنعت نفت چگونه ارزیابی میکنید و در این زمینه چه اقداماتی قابل اجراست؟
13 ــ به منظور نهادینه کردن صحت و دقت در فرآیندهای تصمیمگیری و نظارت در صنعت نفت چه راهکارهایی قابل اجراست؟
ج ــ توسعه همکاریهای منطقهای و بینالمللی
1 ــ در سطح اوپک سیاست حمایت از قیمت باید موردنظر باشد یا سیاست حمایت از سهم بازار؟ آیا تنها سیاستهای محوری، محدود به این دو سیاست میشود؟
2 ــ راجع به ظرفیتهای مازاد تولید اوپک و در اختیار داشتن یا نداشتن ظرفیت مازاد تولید در کشور چه نظری دارید و سیاست جمهوری اسلامی ایران چه باید باشد؟
3 ــ همکاریهای منطقهای خصوصا با کشورهای آسیای میانه در زمینه مسائل انرژی چگونه بوده است و چه سیاستهایی در این رابطه قابل پیگیری است؟
4 ــ درخصوص میزان حضور کشور در مجمع صادرکنندگان گاز چه نظری دارید؟ فرصتها و تهدیدهای حضور ایران را در مجمع صادرکنندگان گاز چه میدانید؟
5 ــ به نظر میرسد تعاملات و بعضا تعارضات مهمی میان مساله نفت و امنیت ملی وجود دارد. نیاز جهان صنعتی به نفت، نیاز ایالات متحده آمریکا به کنترل مبادی تولید و شاهراههای نفت برای حفظ توفق بر رقبای اقتصادی خود میتواند تهدیدی جدی باشد و وابستگی جهان صنعتی به نفت و گاز ما و منطقه ممکن است فرصتهایی را هم به وجود آورد. نظر و جمعبندی شما در این خصوص چیست؟ نحوه برنامهریزی و مدیریت نفت و توسعه منابع نفت و گاز برای حداقل کردن تهدیدها و حداکثر کردن فرصتها چه باید باشد؟
6 ــ آثار الحاق به WTO بر صنعت نفت چه خواهد بود و چه تمهیداتی در این زمینه باید اندیشیده شود؟
7 ــ به منظور احقاق مطلوب حقوق کشور در مخازن مشترک نفتی و گازی چه اقدامات فنی، سیاسی، حقوقی قابل اجراست؟
د ــ نیروی انسانی، آموزش و پژوهش
1 ــ ارزیابی موجود از وضعیت و توان ملی نیروی انسانی صنعت نفت چیست و برای ارتقای سطح دانش، انگیزش و کارآمدی نیروی انسانی در صنعت نفت چه اقداماتی لازم است؟
هـ ــ بهینهسازی عرضه و تقاضای انرژی
1 ــ برنامه جامع انرژی کشور و جایگاه و سهم هر یک از حاملهای انرژی در چنین برنامهای چه باید باشد و چگونه باید تدوین شود؟
2 ــ آیا عرضه انرژی در کشور از برنامهریزی و مدیریت صحیح و روشنی برخوردار است و چه اقداماتی در این زمینه ضرورت دارد؟
3 ــ منطق قیمتگذاری انرژی حاملهای انرژی و مبحثی که با عنوان منطقی کردن و هدفمند کردن یارانهها مطرح میشود، چیست؟
4 ــ درخصوص وضعیت مصرف انرژی در کشور و مقوله بهینهسازی مصرف چه فکر میکنید؟ آیا برای بهینهسازی مصرف راهحلهای قیمتی را کارساز و کافی میدانید یا راهحلهای غیرقیمتی؟
و ــ بخش بالادستی
1 ــ مفهوم صیانت از مخازن هیدروکربوری چیست و چه سیاستهای عملی برای صیانت از مخازن و به حداکثر رساندن ضریب بازیافت از مخازن باید مورد توجه قرار گیرد؟
2 ــ برنامه جامع توسعه بخش بالادستی صنعت نفت با توجه به تنوع ذخایر نفت و گاز، محدودیتهای منابع سرمایهای، محدودیتهای زیرساختی و توان پیمانکاری و محدودیتهای توان مدیریتی و نظارتی صنعت نفت، چه باید باشد؟
ز ــ بخش پالایش و پخش
در بخش پایین دستی با توجه به ترکیب نامطلوب محصولات و بازدهی فعلی پالایشی کشور، چه برنامهای باید مورد توجه قرار گیرد؟
ح ــ بخش گاز
1 ــ نظر به اهمیت ذخایر گازی کشور به عنوان دومین ذخایر گازی جهان برنامههای گذشته و فعلی گاز کشور را چگونه ارزیابی میکنید و با توجه به گزینههای مختلفی مانند تزریق به مخازن نفتی، جایگزینی با فرآوردههای نفتی در مصرف داخلی، مصارف پتروشیمی و پتانسیلهای صادراتی چه گزینهای در برنامهریزیها دارای اولویت است؟
2 ــ تعامل برنامههای توسعه صادرات گاز کشورمان با امنیت ملی، در چه بستهای تعریف میشود؟
ط ــ بخش پتروشیمی
ارزیابی در مورد طرحهای پتروشیمی از نظر انتخاب خوراک، ترکیب و بازار محصولات تولیدی، ارزش اقتصادی و نحوه تامین منابع مالی چیست وچه تجدید نظرهایی در این زمینه لازم است؟
آنچه به آن اشاره شد، بخشی از پرسشهایی است که در شاکله اتاق فکر، میتوان برای آن پاسخهای مناسبی را یافت.
حال چارچوب اجرایی این شاکله را چگونه میتوان ترسیم کرد، سوالی است که در بخش پایانی این نوشتار تحقیقی، به آن اشاره میشود.
سناریوهای مختلف در ایجاد اتاق فکر و اندیشه
الف ــ ایجاد یک ساز و کار کوچک سایه (مجازی) مشاور
1 ــ مدیرعامل مجازی. ترجیحا از اعضای هیات علمی و دارای سابقه
2 ــ پیشبینی مسوولان نظیر، مشابه چارت کنونی مجموعه به صورت مجازی
3 ــ پیشبینی یک شورای تحقیقات
ب ــ استفاده از ظرفیت دانشگاهها و شرکتهای موازی
1 ــ ایجاد میز اختصاصی برای برخی دانشگاههای معتبر
2 ــ اختصاص یک میز برای شرکتهای تخصصی همکار
3 ــ پیشبینی یک شورای تحقیقات
ج ــ توجه بیشتر به سازمان داخلی
1 ــ ایجاد کمیسیونهای مختلف در زمینه موضوعات مورد علاقه
2 ــ تجدیدنظر در تشکیلات اداری با هدف افزایش مشارکت جمعی کارشناسان در موضوعات مختلف
3 ــ پیشبینی یک شورای تحقیقات
د ــ روشهای تلفیقی
1 ــ استفاده از شورا
2 ــ استفاده از میز دانشگاه
3 ــ استفاده از کارشناسان داخلی به صورت مسوولیت
پینوشت:
1- EUROGF
2 – R&D
دکتر حسین صادقی / بهروز پورسینا
گفت و گو
