ابیانه؛ رنگ‌های زنده باستانی‌

در 40 کیلومتری شمال غربی نطنز اصفهان، در دامنه کوه کرکس روستایی بس کهن: «ابیانه». این روستا را به اعتبار آثار و بناهای تاریخی و تنوعش از استثنایی‌‌ترین روستاهای ایران به شمار می‌آورند. شکوه معماری بومی و سرشار از زیبایی این روستا، آن را در شمار نمونه‌‌های کم‌نظیر دیدنی‌های جهان درآورده است. ابیانه نقطه‌‌ای خوش‌منظره و خوش آب و هواست. شاهان صفوی که برای ییلاق به نطنز می‌رفتند بسیاری از نزدیکان آنها و درباریان ترجیح می‌دادند در ابیانه اقامت کنند. بناهای این مجموعه تاریخی از زمان ساسانیان تا اواخر دوره قاجاریه شکوه خود را حفظ کرده‌ است، سرخی دیوارها جذابیت و گیرایی خاصی داراست.

این خاک خاصیت ویژه‌ای دارد و هر چه بیشتر باران بخورد، محکم‌تر می‌شود. شمار خانه‌های ابیانه 500 واحد برآورد شده؛ این خانه‌‌ها تماما بر روی دامنه پرشیبی در شمال رودخانه برزرود بنا شده است به صورتی که پشت‌بام مسطح خانه‌‌های پایین دست، حیاط خانه‌‌های بالادست را تشکیل داده است و هیچ دیواری هم آنها را محصور نمی‌سازد. در نتیجه، ابیانه در وهله اول روستایی چندطبقه به نظر می‌آید که در بعضی موارد تا 4 طبقه آن را می‌توان مشاهده کرد. اتاق‌های ابیانه به پنجره‌های چوبی ارس مانند مجهزند و اغلب دارای ایوان‌ها و طارمی‌های چوبی پیش آمده مشرف بر کوچه‌‌های تنگ‌اند. نکته جالب همسانی خانه‌ها، پنجره‌های مشبک و درب‌های چوبی است که اغلب دارای دو کوبه‌اند. کوبه‌ای با صدای رسا و بم مخصوص مردان و دیگری با صدایی ظریف‌تر و کوتاه‌تر برای زنان.

بعضی از درب‌ها دارای نقش و نگار هندسی یا نام سازنده خانه بوده و یا اشعاری بر آنها نوشته شده. بسیاری از سردرها متعلق به عهد صفویه است و تقریبا جلوی تمام خانه‌ها دو سکوی بزرگ و پهن قرار دارد که خود نشانه‌ای از مهمان‌نوازی و اجتماعی بودن اهالی است. این سکوها نه تنها مکانی برای رفع خستگی رهگذران، که محلی مناسب برای گفتگوی عصر همسایه‌هاست. نمای خارجی دیوار خانه‌‌های ابیانه با خاک سرخی که معدن آن در مجاورت روستاست، پوشیده شده است. از آنجا که در دامنه‌های شیبدار ابیانه فضای کافی برای ساختن خانه‌‌های مورد نیاز وجود ندارد در این روستا چنین رسم شده است که هر خانواده انبار غار مانندی در تپه‌های یک کیلومتری روستا، در کنار جاده و نرسیده به ابیانه ایجاد کند. این غارها که در دل تپه‌‌ها حفر شده‌ و از بیرون تنها درهای کوتاه آن نمودار است برای نگهداری دام‌ها و آذوقه زمستانی و اشیای غیرضروری استفاده می‌شود.

اهالی ابیانه همه سالمندند، به عبارتی فرزندان این زنان و مردان سالخورده همه به شهرهای بزرگ مهاجرت کرده‌اند.

زندگی مردم ابیانه کشاورزی و باغداری و دامداری است که با روش‌های سنتی اداره می‌شود. بیشتر زنان در امور اقتصادی با مردان همکاری دارند. ابیانه دارای هفت رشته قنات است که برای آبیاری مزارع و باغات مورد استفاده قرار می‌گیرد. گندم، جو، سیب‌‌زمینی و انواع میوه بخصوص سیب، آلو، گلابی، زردآلو، بادام و گردو از محصولات ابیانه است.

در سال‌های اخیر قالیبافی در ابیانه رواج پیدا کرده و نزدیک به 30 کارگاه قالیبافی در آنجا دایر شده است. در گذشته گیوه‌‌بافی از جمله مشغله‌‌های پردرآمد زن‌های ابیانه بوده اما امروزه تا حدی متروک شده است.

ابیانه بسیاری از آداب و رسوم قومی و سنتی و از جمله زبان و لهجه قدیم خود را حفظ کرده ‌است. زبان مردم ابیانه فارسی با لهجه خاص ابیانه‌ای است که با لهجه‌‌های متداول در جاهای دیگر تفاوت اساسی دارد. لباس سنتی آنها، هنوز هم رواج دارد و در حفظ آن تاکید و تعصب از خود نشان می‌دهند. در مردان شلوار گشاد و درازی از پارچه سیاه و در زن‌ها پیراهن بلندی از پارچه‌‌های گلدار و رنگارنگ است. علاوه بر این، زن‌های ابیانه معمولا چارقدهای سفیدرنگی بر سر دارند.قدیمی‌ترین اثر تاریخی ابیانه آتشکده‌ای است که مانند دیگر بناهای ده در سراشیبی قرار گرفته است. آتشکده ابیانه از معابد زردشتی است.

مهم‌ترین بنا و اثر تاریخی این روستا مسجد جامع و قدیمی‌‌ترین اثر تاریخی این مسجد، منبر چوبی منبت‌کاری آن است که سال 466 هجری قمری ساخته شده است.

مسجد برزله: دارای فضای دلبازی است و روی در شرقی آن سال 701 ه.ق نوشته شده است یعنی مربوط به دوران ایلخانان.

مسجد حاجتگاه: کنار صخره‌ای در کوهستان بنا شده و بر در ورودی شبستان آن تاریخ 952 ه‌.ق ثبت است.
روستای ابیانه دارای دو زیارتگاه است؛ مرقد شاهزاده عیسی و شاهزاده یحیی در جنوب روستا که به گفته اهالی فرزندان امام موسی کاظم بوده‌اند؛ و زیارتگاه دیگر ابیانه، قدمگاه نامیده می‌شود. از جمله جاها و اماکن دیدنی دیگر ابیانه می‌توان از خانه غلام نادرشاه و خانه نایب حسین کاشی نام برد.