در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم
دستیابی پژوهشگران جهاد دانشگاهی به فناوری ازدیاد گیاه دارویی صبر زرد
تکثیر راز زیبایی در شیشه
گیاه صبر زرد یکی از گونههای مهم دارویی است که دستیابی به دانش فنی تکثیر کشت بافت آن تنها توسط کشورهای معدودی گزارش شده است. خوشبختانه با تلاش پژوهشگران پژوهشکده گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی، کشور ماهم در زمره دارندگان این دانش قرار گرفته است. در این روش با به دستآوردن سلولهای بنیادی گیاه و تمایز آن، امکان تولید یک گیاه کامل وجود دارد و مزیت بارز این روش سرعت بخشیدن به تکثیر یک گیاه خاص و تکثیر گیاهان صنعتی در حال انقراض است.
عرصههای منابع طبیعی از مهمترین منابع تجدیدشونده و در عین حال گرانبهاترین سرمایه طبیعی است و نقش بسیار ارزندهای در تولید فرآوردههای دامی، دارویی، صنعتی، تعادل آب و هوایی، تلطیف هوا، حفاظت خاک و... دارد که گیاهان دارویی صنعتی یکی از مهمترین آنهاست. در قرنهای هشتم تا دهم میلادی، بوعلی سینا و محمد زکریای رازی باعث توسعه دانش درمان با گیاه شدند و در قرن سیزدهم ابنبیطار اطلاعات بیش از 1400 گیاه را در کتابی گردآوری کرد.
اگرچه در قرن نوزدهم داروهای شیمیایی بسرعت جایگزین داروهای گیاهی شدند و اعتبار استفاده گیاهان دارویی اهمیت خود را در اروپا و کشورهای مغرب زمین از دست دادند، اما در اواخر قرن بیستم عوارض جانبی و مضر داروهای شیمیایی سبب رویکرد دوباره دانشمندان به گیاهان دارویی شد، به طوری که این دوره را رنسانس گیاهان دارویی میگویند.
با وجود قدرت بالقوه افزایش تولید و بهرهبرداری گیاهان دارویی صنعتی و با توجه به زمینههای بازار جهانی و رویکرد دوباره به سمت گیاهان دارویی، میتوان این گونه بهرهبرداریها را در مقیاسهای وسیعتر برای مصارف داخلی و صادرات مورد توجه قرار داد.
کشت گیاه درون شیشه
در نمایشگاه فناوری و نوآوریهای برگزیده در حسینیه امام خمینی(ره)، 51 طرح دانشمندان و متخصصان کشورمان در بخشهای نانوفناوری، زیست فناوری، میکروالکترونیک، ارتباطات و فناوری اطلاعات، انرژیهای نو، سلولهای بنیادی، هوا فضا، گیاهان دارویی و طب ایرانی، علوم و فنون هستهای و مابین رشتهای ارائه شده بود.
برخی از این طرحها و نوآوریها برای نخستین بار در کشور انجام شده و دانش برخی از آنها در جهان محدود به یک یا چند کشور خاص است. در بخش گیاهان دارویی و طب ایرانی نیز دو طرح عمده وجود داشت. یکی از این طرح ها، طرح ازدیاد درون شیشهای گیاه دارویی صبر زرد بود که ژل حاصل از برگهای آن به عنوان ماده اولیه در ساخت دارو کاربرد دارد.
گیاه دارویی صبر زرد مشهور به Aloe vera یکی از گونههای مهم دارویی است که در نواحی گرم و خشک ازجمله سواحل جنوبی کشور میروید. گیاه صبر زرد از زمانهای قدیم برای درمان بسیاری از امراض به کار میرفته است. هزاران سال است که برگهای گیاه Aloe vera به طور گستردهای در کشورهای مختلف به عنوان دارو مصرف میشود. اثرات درمانی و فارماکولوژیک متعددی برای صبر زرد گزارش شده و مطالعات بالینی نیز در سالهای اخیر روی اثرات درمانی این گیاه صورت گرفته و این کاربردها اثبات شده است.
به گفته دکتر شمس علیرضازاده، رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی، اثرات درمانی این گیاه شامل اثرات موضعی و عمومی آن است. ژل این گیاه در استفاده موضعی اثرات مرطوبکنندگی، محافظت از آفتاب سوختگی، ترمیم زخمهای موضعی، ترمیم اثرات بهجا مانده از زخم جوش غرور، درمان پسوریازیس و درمان زخمهای ناشی از تبخال تناسلی دارد. ضمن آن که مصرف خوراکی فرآورده این گیاه قند خون در افراد دیابتی را پایین میآورد و باعث کاهش تریگلیسیرید و کلسترول در افراد مبتلا به هایپرلیپیدمی میشود.
دومین محصول پرفروش در جهان
براساس اظهارنظر IASC) International Aloe Science Council) ارزش تجارت جهانی محصول خام صبرزرد حدود 125 میلیون دلار و ارزش محصولات نهایی تولید شده آن بالغ بر 110 میلیارد دلار است. در حال حاضر محصولات مختلف آلوئهورا در صنایع مختلف غذایی (انواع نوشابهها، کمپوت و...)، صنایع آرایشی و بهداشتی (انواع کرمها، لوسیونها، شامپوها، صابونها، شویندهها و...) و صنایع دارویی (کپسول، قرص جوشان و...) استفاده میشود. طبق آمارهای منتشر شده درخصوص بازار فروش برگ آلوئهورا در جهان فقط 85 تا 110 میلیون دلار بازار جهانی داشته است که پس از خرما با 250 میلیون دلار فروش در رتبه دوم جهان قرار دارد. براساس گزارشی که از سوی یک مجله آلمانی بهنام SOFW که در این زمینه فعالیت میکند و در ژانویه 2003 منتشر شد، بین سالهای 2001 تا 2002 یکهزار و 557 محصول جدید از آلوئهورا به بازارهای جهانی ارائه شده است. در حالی که بازار فروش محصولات آلوئهورا در سال 2000 میلادی فقط 25 میلیارد دلار بود، در سال 2004 میلادی این رقم به 110 میلیارد دلار افزایش یافت. هم اینک 50 هزار کمپانی در سراسر جهان محصولات آلوئهورا را تولید میکنند.
در حالت طبیعی تکثیر آلوئهورا غالبا از طریق پا جوش صورت میگیرد، به این صورت که پاجوشهای تولید شده در اطراف پایه مادری به آرامی و با خارج کردن خاک اطراف آن طوری که ریشههایش صدمه زیادی نخورد را بیرون آورده و در زمین و در محلی مناسب به صورت ردیفی میکارند؛ اما به گفته رضازاده به منظور تولید تجارتی گیاهچه یا افزایش عملکرد برگ از طریق افزایش سطح زیر کشت، روشهایی مورد نیاز است تا بتوان در مدت زمان کوتاه تعداد زیادی گیاهچه تولید کرد. رضازاده میافزاید: در تکثیر آلوئهورا به روش بذر به دلیل پدیده نر عقیمی و دگرگشنی، افزایش تفرق ژنتیکی قابل توجهی در نتاج ظاهر میشود.
افزایش سرعت تکثیر به کمک کشت بافت
در سالهای اخیر بسیاری از کشورها به دلیل این که ازدیاد این گیاه به روشهای سنتی (بذر یا پا جوش) نمیتواند در کوتاهمدت گیاه مورد نیاز برای تولید تجاری را فراهم آورد و از طرفی برگ بوتههای آلوئهورا معمولا حدود 2 سال از زمان کاشت پاجوشها قابل برداشت است، بنابراین با استفاده از کشت درون شیشهای نسبت به تولید انبوه و سالم گیاه آلوئه اقدام شده است.
به گفته رضازاده در روش کشت بافتی این گیاه یک بخش کوچکی از سلولهای انتهایی در حال تکثیر گیاه کشت داده شده و گیاه کامل از آن استحصال میشود. داشتن توان تولید سریع (30 تا 100 برابر افزایش سرعت تکثیر نسبت به پرورش معمولی) تولید گیاهان همسان و دارای ثبات ژنتیکی و عاری بودن از بیماریهای ویروسی، قارچی و انگلی از مزایای این روش تولید است.
این طرح در پژوهشکده گیاهان دارویی جهاد دانشگاهی با موفقیت انجام و مراحل تجاریسازی آن پشت سر گذاشته شده است و هماکنون تولید انبوه این گیاه با روش کشت بافت در مجتمع تحقیقاتی جهاد دانشگاهی در حال انجام است.
رئیس پژوهشکده گیاهان دارویی خاطرنشان کرد: در روش طبیعی تکثیر گیاه آلوئهورا هر 6 ماه فقط یک تا 3 گیاه جدید تولید میشود، اما در این روش تازه در مدت مشابه حداقل 100 گیاه جدید تولید میشود و تعداد تکثیر 30 تا 100 برابر میشود.
بهاره صفوی
تازه ها
گوناگون
پیشنهاد سردبیر
گزارش «جامجم» درباره دستاوردهای زبان فارسی در گفتوگو با برخی از چهرههای ادب معاصر
فارسی، زبان گفتوگوی جهان
معاون وزیر بهداشت:
