خاک ؛ کیفیت مواد غذایی‌ ‌و ‌سلامت ‌جامعه‌

بدون تردید سلامت و توسعه ارتباط تنگاتنگی با یکدیگر دارند. اساسا توسعه به عنوان پاسخی به نیازها، در عین حال که می‌تواند تامین‌کننده منابعی برای حمایت از سلامت باشد، تهدیدی برای سلامتی نیز تلقی می‌شود.
به‌طور کلی سلامت جامعه در رابطه با توسعه از طریق خطرات سنتی و مدرن مورد تهدید است.

تهدیدهای سنتی که ناشی از عدم توسعه یافتگی است شامل آلودگی خاک ناشی از دفع نامناسب زباله، فاضلاب، مواد شیمیایی، سموم،عدم دسترسی به آب آشامیدنی سالم، آلودگی غذا و  آلودگی هوا می‌شود. تهدیدهای مدرن که ناشی از توسعه یافتگی است شامل  آلودگی آب ناشی از افزایش جمعیت، صنعت، کشاورزی، تجمع مواد زاید خطرناک، بیماری‌های عفونی جدید، مخاطرات شیمیایی و رادیواکتیو و تماس با پرتوها بوده که پیچیده است و به راحتی قابل کنترل نیستند، در این میان جنگل‌زدایی، فرسایش زمین و دیگر تغییرات عمده اکولوژیکی (زیست محیطی) در سطح منطقه‌ای و محلی را می‌توان به موارد فوق اضافه کرد.

 انسان، محور توسعه و شایسته یک زندگی سالم، مولد و سازگار با طبیعت‌ تخریب مناطق قدیمی، تغییرات کاربری زمین، استخراج منابع، زراعت بیش از حد، به‌کارگیری روش‌های جدید کشاورزی که به نوعی موجب تغییرات کیفی در خاک می‌شود همچنین تغییر عادات غذایی و روش زندگی، افزایش انتشار عوامل بیماری‌زا و ناقل‌هایی که تبعیت به آفت‌کش‌ها مقاوم هستند و ده‌ها مورد دیگر به افزایش مخاطرات سنتی و مدرن بهداشتی کمک می‌کنند.

بررسی‌ها نشان می‌دهد،‌ به‌طور کلی کشاورزی و تغذیه انسان به میزان بسیار بالایی به کیفیت خاک بستگی دارد و تجزیه خاک و ظرفیت برای تولید غذا ارتباط مستقیمی با هم دارند. کاهش تولید غذای محلی و متعاقب آن تغذیه ناکافی به‌عنوان نمونه سلامت میلیون‌ها  نفر از کشاورزانی که از این طریق در کشورهای در حال توسعه امرار معاش می‌کنند را به‌طور جدی تهدید می‌کند و به‌نظر می‌رسد که خطرناک‌ترین معضل بهداشتی جهان در ارتباط با تنزل کیفیت خاک باشد، براساس آمار سازمان‌های جهانی780 میلیون نفر از مردمی که به طور مزمن فاقد تغذیه مناسب هستند در مناطقی زیست می‌کنند که بشدت تحت تاثیر خشکی یا وضعیت خاک تنزل یافته از نظر کیفیت قرار دارند.

تحقیقات نشان می‌دهد، خاک محل رشد و نمو بسیاری از میکروب‌ها و انگل‌ها و قارچ‌هاست که می‌توانند برای مدتی طولانی، با وجود تغییرات عمده در میزان رطوبت و دمای خاک همچنان زنده بمانند.

بیماری‌های رایج چون کزاز و فلج اطفال از این نوعند. آلودگی شیمیایی خاک ناشی از یک سلسله فعالیت‌ها می‌تواند به آلودگی آب منجر شود مانند کودهای شیمیایی مورد استفاده جهت باروری خاک که منجر به افزایش سطح بالایی از نیترات در آب‌های زیرزمینی و چاه‌ها شده و تماس انسان با نیترات موجب بروز بیماری و نوعی سندرم‌ (blue baby syndrome) می‌شود.

به طور کلی مواد شیمیایی و دیگر آلاینده‌ها در اشکال مختلف باعث اثرات مخرب بر محیط زیست و بخصوص انسان شده و با تحت تاثیر قرار دادن سلامتی جوامع انسانی تحقق به توسعه پایدار را با چالش جدی مواجهه می‌کنند.

تحقیقات دانشمندان نشان می‌دهد، 40 درصد انواع سرطان‌ها بدلیل ورود همین مواد از طریق زنجیره غذایی به بدن انسان ایجاد می‌شود.

کارشناسان معتقدند، سلامتی انسان و جامعه تا اندازه زیادی به وضعیت اجتماعی، اقتصادی، اقلیم جغرافیایی و عوامل دیگری چون تغذیه و به عبارتی کیفیت مواد غذایی بستگی دارد.

بررسی‌ها نشان می‌دهد، با توجه به طیف وسیع آلاینده‌های شیمیایی در کشور، استقرار مدیریت مواد شیمیایی سرطان‌زا و مخرب همسو با رویکردهای جهانی و با هدف دستیابی به توسعه پایدار و اهداف توسعه هزاره امری لازم و اجتناب‌ناپذیر است.

ادغام اصول توسعه پایدار در سیاست‌ها و برنامه داخلی کشورها و ممانعت از بروز ضرر به منابع طبیعی یکی از اهداف توسعه هزاره است و عامل سلامت‌‌ (health) در اهداف توسعه هزاره و دستیابی به توسعه پایدار زیست محیطی امری اجتناب‌ناپذیر است که مسوولان باید در برنامه‌های کلان مدیریتی خود در نظر بگیرند.

توسعه پایدار

با توجه به اهمیت مساله سازمان بهداشت جهانی‌ (WHO) برای ارتقاء سلامت مردم جهان از سال 1986 (10 سال بعد از کنفرانس آلماآتا) یک برنامه جدی تنظیم  و اولین کنفرانس بین‌المللی را در شهر اتاوا (کانادا) برگزار کرد. در این کنفرانس عنوان فرآیند توانمندسازی مردم به منظور افزایش کنترل و ارتقای سلامت خویش تعریف شده است، در واقع هدف این فعالیت‌ها تقویت مهارت‌ها و توانایی افراد در جهت حفظ خود و ظرفیت‌سازی گروه‌ها و جامعه است.

براساس تعاریف بین‌المللی، مفهوم سلامتی عبارت است از: «سلامت جسم و روان، سلامت اجتماعی و اقتصادی» بنابراین عوامل اختلال در سلامتی انسان را باید شناخت و پیشگیری لازم را به عمل آورد. در این کره خاکی که به صورت یک دهکده درآمده هیچ گوشه‌ای از جهان و موجودات آن اعم از گیاهان، جانوران، انسان، آب، خاک و هوا از هجوم میلیاردها عوامل میکروبی، ویروسی، قارچی و انگلی در امان نیست. بر طبق توصیه‌های کنفرانس آلماآتا قرار بود شعار بهداشت برای همه در سال 2000 برای تمامی مردم دنیا به تحقق پیوندد ولی اینک با کمال تاسف گزارش‌های سازمان جهانی بهداشت نه‌تنها بهداشت برای همه را گواهی نمی‌دهد بلکه فاصله بین کشورهای توسعه یافته و فقیر هر لحظه افزایش می‌یابد در حالی که امید به زندگی‌  Life expectancy برای کشورهای توسعه یافته 2/75‌سال است برای کشورهای فقیر آفریقایی و آسیایی 2/49 سال است.

گزارش WHO وضع تاسف بار همه‌گیری HIV و بیماری ایدز که بیش از 60 میلیون نفر از مردم جهان را گرفتار کرده و هر سال 20 میلیون نفر را به دیار نیستی می‌فرستد. ابتلاء بیش از 30 میلیون مردم جهان به بیماری سل و مرگ و میر ناشی از آن، گسترش بیماری مالاریا در غالب نقاط دنیا، گسترش بیماری سارس که از کشور هونگ کونگ و سپس چین آغاز شد و علاوه بر مرگ و میر در کشورهای پیشرفته میلیاردها دلار خسارت وارد کرد، همگی زنگ خطری برای ماست.

آری دنیا دهکده‌ای است که هیچ یک از موجودات آن از خطر ایمن نیست. در حالی که بسیاری از این بیماری‌ها که بوسیله عوامل میکروبی و ویروسی به وجود می‌آید قابل پیشگیری است و وظیفه مراکز بهداشتی جهان است که در این راه کوشا باشند.

ا فسون اژدری‌