جام جم آنلاین: هفته کتاب با کلید خوردن پویشی به نام «مرد ابدی» شاهد اتفاقی تازه بود؛ نام کتابی که درباره زندگی شهید حسن طهرانیمقدم به رشته تحریر درآمده بود، این بار به پویشی تبدیل شد تا با پخش مستندی به همین نام، روایتگر زندگی پدر موشکی ایران باشد. این موضوع در حالی بیشتر مورد توجه قرار میگیرد که برخی رسانهها پیشتر از نبود برنامه درباره کتاب در رسانه ملی انتقاد کرده بودند. مجموعه سه قسمتی مرد ابدی با روایتی روان و مستندگونه، نهتنها زندگی این مرد ابدی را به تصویر کشید، بلکه روایتگر تلاش افراد پرشماری بود که اقتدار امروز ایران مدیون همت و تلاش آنهاست؛ اقتداری که این روزها بیش از گذشته به اهمیت آن پی میبریم. این مستند که بهتازگی از تلویزیون پخش شد و در تلوبیون نیز قابل مشاهده است، با استقبال از موضوع زندگی شهید طهرانیمقدم، زمینهای را فراهم کرده تا فیلمسازان برای ساخت سریالی درباره او اعلام آمادگی کنند؛ چراکه روایت زندگی این مرد ابدی در سه قسمت نمیگنجد.
مرد ابدی روایتی مستند از زندگی شهیدی است که با اراده، ابتکار، پیگیری و اعتماد به توان نیروی انسانی، در شکلگیری توان موشکی ایران نقشی اثرگذار داشت. پشت هر دستاورد بزرگ، مجموعهای از تلاشها، تجربهها، شکستها و تصمیمهایی قرار دارد که معمولا در روایت نهایی کمتر دیده میشود. آنچه امروز بهعنوان توان موشکی ایران شناخته میشود، تنها نتیجه طراحی چند موشک یا پیشرفت در یک حوزه نظامی نیست؛ بلکه حاصل سالها کار، آزمونوخطا، تربیت نیروهای متخصص و عبور از محدودیتهایی است که در مقاطع مختلف پیشروی کشور قرار داشت.
در میان چهرههایی که نام آنها با شکلگیری این مسیر گره خورده است، شهید حسن طهرانیمقدم جایگاهی ویژه دارد. او ازجمله فرماندهانی بود که نگاهش به مسائل نظامی، به امکانات موجود محدود نمیشد. طهرانیمقدم بهدنبال ساختن ظرفیتی بود که بتواند نیازهای دفاعی کشور را در شرایط دشوار پاسخ دهد. برای او، نداشتن امکانات پایان کار نبود، بلکه نقطه آغاز جستوجو، تجربه و تلاش بیشتر بهشمار میرفت. مستند مرد ابدی نیز تلاش دارد همین مسیر را دنبال کند؛ مسیری که از زندگی یک جوان در محله سرچشمه آغاز میشود و به یکی از مهمترین عرصههای پیشرفت دفاعی کشور میرسد.
روایتی برآمده از سالها پژوهش و اسناد
مستند سه قسمتی ساخته شده توسط ساسان فلاحفر، با استناد به مجموعهای از کتابها، پژوهشهای مکتوب و مستندهای تولیدشده درباره پدر صنعت موشکی ایران شکل گرفته و تلاش کرده است روایتی تازه و کمترشنیدهشده از این شخصیت اثرگذار ارائه دهد. مرد ابدی مستند پرترهای ویژه از شهید حسن طهرانیمقدم است؛ اثری که با بهرهگیری از تصاویر دیدهنشده، تلاش میکند ابعاد دیگری از زندگی، شخصیت و جهانبینی این فرمانده شهید را در برابر مخاطب قرار دهد.
در این اثر، شهید حسن طهرانیمقدم خود راوی قصه زندگی خویش است و مخاطب از خلال این روایت با فرازوفرودهای مسیر زندگی او همراه میشود. صدای شهید نیز با هوش مصنوعی بازسازی شده تا روایت، به حضور مستقیمتر او در مستند نزدیک شود و زندگیاش از زبان خودش پیش برود. این انتخاب، یکی از عناصر متفاوت مستند است؛ زیرا به جای آنکه زندگی شهید تنها از زبان نزدیکان، دوستان، همرزمان یا پژوهشگران روایت شود، صدای خود او نیز در ساختار روایت حضور پیدا میکند و مسیر داستان را پیش میبرد.
مستند همچنین برای نخستینبار تصاویری از شهدای اقتدار را پس از ۱۵ سال به نمایش میگذارد. این تصاویر در کنار اسناد، روایتها و فایلهای صوتی و تصویری، تلاش میکند فضای تاریخی و انسانی دورهای را بازسازی کند که شهید طهرانیمقدم و همراهانش در آن فعالیت میکردند. روایت اثر تنها به معرفی یک فرمانده یا بازخوانی چند دستاورد نظامی محدود نمیشود، بلکه به تلاش جمعی افرادی میپردازد که در مسیر شکلگیری این توان نقش داشتند و بخشی از اقتدار امروز کشور به فعالیت آنها وابسته است.
مرد ابدی با تکیه بر باور به تداوم اثرگذاری و حیات معنوی شهدا، روایت خود را از تولد و سالهای زندگی شهید طهرانیمقدم تا دوران پس از شهادت او و جنگ ۱۲ روزه امتداد میدهد. در این روایت، شهید همچنان پیشبرنده قصه باقی میماند و پس از پایان زندگی مادیاش نیز لایههای تازهای از روایت برای مخاطب آشکار میشود. این امتداد زمانی تلاش میکند میان گذشته و امروز ارتباط برقرار کند و نشان دهد که اثرگذاری یک شخصیت تنها به دوره حضور او محدود نمیشود.
این اثر در مرکز تولیدات هنری رسانهای مدار تولید شده و انتشار آن برعهده مؤسسه هنرهای تصویری سوره است. مرد ابدی اکنون در پلتفرمهای فیلمنت، تلوبیون، هاشور، آپارات و روبیکا در دسترس مخاطبان قرار گرفته است. نمایش مستند در این پلتفرمها، امکان دسترسی مخاطبان بیشتری را به روایت زندگی شهید طهرانیمقدم فراهم کرده و موضوع کتاب و مستند را در هفته کتاب بیش از گذشته مورد توجه قرار داده است.
از سرچشمه تا لباس پاسداری
روایت مستند مرد ابدی با ریتمی روان و از زبان خود شهید، از اردیبهشت سال ۱۳۵۸ و زمان تشکیل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی آغاز میشود. در نقطه شروع، طهرانیمقدم درباره تردید خود برای ورود به سپاه روایت میکند. او در برابر یک انتخاب مهم قرار میگیرد؛ انتخابی که مسیر زندگیاش را تغییر میدهد. سرانجام وارد سپاه میشود و با پوشیدن لباس پاسداری، به پاسدار حسن طهرانیمقدم تبدیل میشود.
از اینجا به بعد، روایت زندگی او تنها به تجربههای شخصیاش محدود نمیماند. طهرانیمقدم در قامت یک پاسدار، دیگر فقط راوی زندگی خودش نیست، بلکه روایتگر زندگی و مجاهدت بسیاری از رزمندگان نیز میشود. او در مسیر فعالیت خود با نیروهایی همراه میشود که هر یک در شرایط دشوار سالهای پس از انقلاب و دوران دفاع مقدس، بخشی از مسئولیتهای کشور را برعهده گرفتند.
او در ابتدای شکلگیری رسمی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، فعالیت خود را در این نهاد آغاز کرد و در سالهای نخست، مسئولیتهایی در حوزه اطلاعات و فعالیتهای عملیاتی برعهده داشت. این تجربهها در شرایطی شکل گرفت که کشور با ناآرامیهای داخلی، تهدیدهای امنیتی و سپس جنگ تحمیلی روبهرو بود؛ بنابراین شناخت طهرانیمقدم پیش از ورود به حوزه موشکی، برای درک بهتر مسیر زندگی او اهمیت دارد.
طولی نمیکشد که پس از پوشیدن لباس پاسداری، ۱۹۲ جنگنده عراقی وارد آسمان ایران میشوند و بمباران کشور را آغاز میکنند؛ حملهای که جنگی هشتساله را رقم میزند. طهرانیمقدم در روایت خود توضیح میدهد که در آن دوران، ارتش تازه داشت جان میگرفت، اما سپاه نیرویی تازهنفس و چابک بود. به روایت او، همکاری ارتش و سپاه توانست در برابر اشغالگری عراق ایستادگی کند و مانع از تحقق اهداف دشمن شود.
در بخشی از روایت، او به جملهای از رهبر شهید در نمازجمعه آن روزها اشاره میکند: «خدا راه شکست را بر ما بسته است.» این جمله برای طهرانیمقدم فقط یک عبارت انگیزشی نبود، بلکه به عاملی برای تقویت روحیه و استمرار حرکت تبدیل شد. او روایت میکند که این سخن چنان بر ذهن و روحیهاش اثر گذاشت که فکر هرگونه شکست را از ذهنش پاک کرد. چنین لحظههایی در مستند اهمیت دارند، زیرا در کنار رخدادهای نظامی، به چگونگی شکلگیری باور و روحیه نیروهایی میپردازند که در میدان جنگ حضور داشتند.
با آغاز جنگ تحمیلی، نیازهای دفاعی کشور در شرایطی کاملا متفاوت قرار گرفت. ایران در سالهای نخست جنگ با محدودیتهای گسترده تسلیحاتی و نظامی روبهرو شد و تأمین تجهیزات مورد نیاز نیروهای مسلح به یکی از مسائل اساسی تبدیل شده بود. تجربه عملیات مختلف نشان داد که برخورداری از نیروی انسانی شجاع و توان عملیاتی، بدون تجهیزات و امکانات متناسب، نمیتواند همه نیازهای میدان نبرد را برطرف کند.
موشکهایی که معادله جنگ را تغییر دادند
یکی از مهمترین ویژگیهای شخصیتی شهید طهرانیمقدم، باور به امکان پیشرفت در شرایط دشوار بود.
او به جای پذیرفتن محدودیتها بهعنوان واقعیتی تغییرناپذیر، تلاش میکرد راهی برای عبور از آنها پیدا کند. این روحیه در حوزهای مانند فناوری موشکی اهمیت بیشتری داشت؛ حوزهای که به دانش تخصصی، تجربه عملی، دقت، امکانات فنی و همکاری گروهی نیاز دارد.
طهرانیمقدم در روایت مستند به نکتهای اشاره میکند که از نظر او نتیجه جنگ را به نفع ایران و رزمندگان اسلام تغییر داد. او توضیح میدهد که هدف قرار دادن شهرهای مرزی عراق برای رژیم بعث چندان دردآور نبود، زیرا دشمن برای چنین حملههایی آمادگی داشت، اما زمانی که ایران توانست به عقبه عراق و بغداد موشک بزند، نتیجه جنگ به یکباره تغییر کرد.
در ادامه روایت و در قسمت دوم، طهرانیمقدم در میان رزمندگان حضور مییابد و با بیانی سرشار از شجاعت تأکید میکند که «سینه ما باید سپر بلای مردم باشد»؛ جملهای که فلسفه اصلی حرکت او را نمایان میسازد. او در این بخش روایت میکند که موشک شهاب ۳ چگونه تولید و پرتاب شد، هرچند این مسیر همواره با پیروزی همراه نبود؛ چنانکه در یکی از مراحل، پس از پرتاب موشک، پرتابه بازگشت و در چند متری سکوی پرتاب سقوط کرد و خسارت به بار آورد، اما چنین رویدادهایی برای کسی که خود را سپر بلای مردم میدانست، هرگز بهعنوان یک ترمز عمل نکرد. طهرانیمقدم روایت میکند که برای کنترل دشمن، دستیابی موشکها به سرزمینهای اشغالی یک ضرورت بود و با ساخت شهاب ۳، سرزمینهای اشغالی و رژیم شر مطلق در تیررس مستقیم موشکهای ایران قرار گرفتند و وحشتی عمیق در دل دشمن ایجاد شد. با اینحال، این ترس به همان محدوده ختم نشد، زیرا پدر موشکی ایران با قاطعیت و آرامشی عمیق توضیح میدهد که برای موشکهای زمینبهزمین دیگر هیچگونه محدودیتی در برد وجود نداشت، تا اینکه رهبر انقلاب سفارش فرمودند که به بیش از ۲۰۰۰ کیلومتر نیاز نداریم. در پی این رهنمود، متخصصان دیگر دلخوشی خود را صرفا به شهاب ۳ محدود نکردند و برای ارتقای دقت در موشکها، وارد پروژه پیچیده دیگری شدند.
در قسمت سوم، با پایان جنگ هشت ساله، روایت به مقطعی میرسد که آمریکا به عراق حمله کرد؛ در اینجا بیان میشود که هدف اصلی آمریکا از این یورش نه عراق، بلکه جمهوری اسلامی ایران بود، اما حضور بازدارنده موشکهای ایرانی ترس بزرگی در دل آمریکا انداخت و این کشور را در همان محدوده متوقف ساخت. در ادامه، سیر تاریخی روایت به عملیات غرورآفرین «وعده صادق» میرسد و ترسی که همچنان بر پیکره دشمن سایه افکنده است؛ چنانکه سیدحسن نصرالله، سید مقاومت، در این مستند، عملیات وعده صادق را دستاوردی چنان استراتژیک میداند که توانست تاریخ منطقه را به دو دوره «قبل و بعد از عملیات وعده صادق» تقسیم کند.
شهید حسن طهرانیمقدم در حافظه عمومی بیشتر با عنوان «پدر موشکی ایران» شناخته میشود. این عنوان جایگاه او را در تاریخ دفاعی کشور نشان میدهد، اما همه ابعاد شخصیتش را دربرنمیگیرد. زندگی او تنها در چارچوب فعالیتهای نظامی خلاصه نمیشود، بلکه پشت این عنوان، انسانی قرار دارد که از دوران جوانی با روحیه مسئولیتپذیری، پیگیری و تلاش شناخته میشد. کتاب و مستند مرد ابدی تلاش میکنند این تصویر محدود را گسترش دهند و روایت زندگی شهید را از دوران جوانی تا شکلگیری فعالیتهای موشکی و حتی پس از شهادت به تصویر بکشند.
با اینحال، مجموعه سه قسمتی با وجود بهرهگیری از منابع غنی، تصاویر دیدهنشده، صدای بازسازیشده شهید، اسناد تاریخی و روایتهای متعدد، با محدودیت زمان و قالب مواجه است. حجم پژوهشهای ۱۲ تا ۱۳ساله، گفتوگو با حدود ۱۸۰ نفر، بیش از ۵۰۰ ساعت مصاحبه، بیش از ۱۰۰ ساعت فایل صوتی و تصویری، بیش از ۵۰۰ صفحه سند مکتوب و حدود ۸۰۰ قطعه عکس، بسیار گستردهتر از ظرفیتی است که یک مجموعه سهقسمتی میتواند بهطور کامل در خود جای دهد. به همین دلیل، اعلام آمادگی فیلمسازان برای ساخت سریالی درباره او، با توجه به حجم موضوع، کاملا قابل درک است، زیرا روایت این مرد ابدی در سه قسمت به پایان نمیرسد و ابعاد گسترده زندگی او همچنان نیازمند بازگویی است.
نویسنده: امیر گودرزی / گروه رسانه