جام جم آنلاین: امام شهید خامنه عزیز در دهه فجر پیروزی انقلاب اسلامی فرمودند: «اما آنچه همچون سال ۸۸، آتش فتنه را خاموش و شعلهها را خاکستر کرد، وارد شدن مردم به میدان بود و پس از این هم اگر حادثهای برای کشور بهوجود بیاید، خدای متعال این مردم را برای مقابله با آن مبعوث خواهد کرد و مردم کار را تمام میکنند.» این فرمایش امام شهید خامنهای چه مبنای اسلامی و الهی دارد؟
برای بررسی مبنای اسلامی و الهی این سخن، باید میان سه موضوع تفاوت بگذاریم:
مبنای قرآنی نقش مردم در تغییر سرنوشت خود، مبنای الهی یاری مؤمنان در شرایط دشوار، و این ادعا که مردم در یک حادثه مشخص وارد میدان خواهند شد و آن را به پایان خواهند رساند.
در جمله امام شهید خامنهای، دو تعبیر اهمیت ویژه دارد: «خدای متعال این مردم را مبعوث خواهد کرد» و «مردم کار را تمام میکنند». اولی ناظر به برانگیختهشدن مردم با اراده و یاری الهی است؛ دومی بر نقش عملی و تعیینکننده مردم تأکید میکند. برای ارزیابی مبنای دینی این سخن، باید دید قرآن کریم چه چیزی را درباره این دو موضوع بیان میکنند.
مبنای نخست: تغییر اجتماعی با کنش خود مردم
آیه ۱۱ سوره رعد میفرماید: «إن الله لا یغیر ما بقوم حتى یغیروا ما بأنفسهم.»
این آیه مهمترین مبنای قرآنی برای تأکید بر نقش فعال مردم است. در این چارچوب، تغییر اجتماعی صرفا نتیجه مداخلهای بیرونی و مستقل از اراده انسانها نیست، رفتار، اراده و اقدام خود مردم نیز در تحولات اجتماعی نقش دارد.
البته آیه بهتنهایی تضمین نمیکند که هر حرکت جمعی به نتیجه مطلوب برسد. همچنین نمیتوان از آن نتیجه گرفت که هر اقدام سیاسی یک گروه، لزوما مورد تأیید خداوند است. اما، انقلاب اسلامی که در مقابل ظلم و کفر جهانی مقاومت میکند تا کلام خداوند در جهان حاکم شود اقدام الهی و مورد پسند و حمایت خداوند متعال است.
مبنای دوم: یاری الهی در کنار اقدام انسان
آیه ۷ سوره محمد میفرماید: «إن تنصروا الله ینصرکم ویثبت أقدامکم.»
پس اگر خدا را یاری کنید، او نیز شما را یاری میکند و گامهایتان را استوار میسازد.
در تفسیر دینی این آیه، یاری خداوند با اقدام انسانها پیوند دارد. بنابراین، میتوان سخن از «برانگیختهشدن مردم به هدایت پروردگار» را در چارچوب اعتقاد به همراهی و یاری الهی نسبت به انسانهای مؤمن و کنشگر فهمید.
با این حال، آیه در مقام بیان یک رابطه مشروط دینی است نه اینکه هر گروهی که خود را در جبهه حق میداند، الزاما در هر رویارویی پیروز خواهد شد. جبهه حق و مقاومت زیر پرچم امامت و ولایت، مصداق واقعی مردم ایران اسلامی و مقاومت اسلامی است.
مبنای سوم: تجربه قرآنی برانگیختگی و مقاومت جمعی
آیه ۱۷۳ سوره آلعمران، درباره مؤمنانی سخن میگوید که با شنیدن خبر بسیج دشمنان، بهجای تسلیمشدن در برابر ترس، بر ایمان و اتکای خود به خداوند افزودند و گفتند: «حسبنا الله ونعم الوکیل.»
این آیه برای فهم بخش نخست سخن، یعنی برانگیختهشدن مردم در مواجهه با تهدید، مناسبت دارد. در منطق قرآنی، ترس از خطر لزوما به انفعال منتهی نمیشود و میتواند در شرایطی به استقامت و اقدام جمعی بینجامد.
با این همه، باید توجه داشت که آیه درباره مؤمنان در یک زمینه تاریخی مشخص سخن میگوید؛ تعمیم آن به هر حادثه سیاسی معاصر نیازمند استدلال جداگانه است.
آیا تعبیر «مبعوث خواهد کرد» یک وعده قطعی الهی است؟
این بخش از سخن، از نظر کلامی و تفسیری، حساسترین قسمت موضوع است.
واژه «مبعوث» در این جمله به معنای برانگیختن و بهحرکتدرآوردن مردم به کار رفته است. میتوان این تعبیر را چنین فهمید که در شرایط بحرانی، اراده و هدایت الهی از طریق حضور، تصمیم و اقدام انسانها ظهور پیدا میکند.
خداوند میتواند زمینه برانگیختگی مردم و مقاومت جمعی را فراهم کند. این ادعا با باور اسلامی به قدرت و تدبیر الهی سازگار است؛ و خداوند قطعا در هر حادثه مشخص، مردم را به شیوهای معین وارد میدان میکند و هدف تعیین شده مورد تایید الهی را تحقق خواهد بخشید.
نویسنده: دکتر علیرضا خواجی / استاد دانشگاه