به گزارش جام جم آنلاین، روز جهانی کودک فرصتی برای طرح این پرسش است که سینمای ایران تا چه اندازه میتواند نیازهای فرهنگی و سرگرمی نسل آینده را تأمین کند و آیا تولید آثار کودک و نوجوان از پشتوانه اقتصادی لازم برای تداوم برخوردار است؟ انیمیشن ایران در سالهای گذشته نمونههایی از جذب مخاطب داخلی و حضور در بازارهای خارجی را تجربه کرده، اما تبدیل این موفقیتها به یک جریان مستمر، به چیزی فراتر از ساخت چند فیلم پرفروش نیاز دارد. تأمین سرمایه، بازگشت اقتصادی تولیدات، حفظ مالکیت فکری و دسترسی به بازارهای بینالمللی از جمله مسائلی است که آینده این حوزه را تحت تأثیر قرار میدهد. به همین بهانه و همزمان با روز جهانی کودک، با محمدامین همدانی، تهیهکننده انیمیشن «سفینه نجات»، گفتوگو کردیم تا ظرفیتهای اقتصادی انیمیشن ایران، راههای جذب سرمایهگذار خصوصی و ضرورت تغییر سیاستهای حمایتی از تولیدات کودک و نوجوان را بررسی کنیم.
نقطه شروع اقتصاد انیمیشن
وقتی از اقتصاد سینمای کودک صحبت میشود، معمولاً بحث به هزینه تولید، میزان فروش و حمایتهای مالی میرسد؛ درحالیکه از نگاه محمدامین همدانی، نقطه شروع یک پروژه اقتصادی موفق، پیش از هر چیز در انتخاب قصه و ساخت شخصیتهایی قرار دارد که بتوانند مخاطب را با خود همراه کنند. او معتقد است یکی از خطاهای رایج در تولید آثار کودک، این تصور است که فیلم باید در درجه نخست جنبه آموزشی یا سفارشی داشته باشد.
همدانی در اینباره میگوید کودک و نوجوان پیش از هر چیز مخاطب سینماست و برای جذب او باید قصهای جذاب، شخصیتهایی ماندگار و جهانی داستانی و باورپذیر خلق کرد. به گفته او، در مرحله انتخاب طرح باید سه موضوع بهطور همزمان بررسی شود: نخست اینکه قصه تا چه اندازه ظرفیت برقراری ارتباط با مخاطب را دارد؛ دوم اینکه شخصیتهای آن میتوانند به چهرههایی محبوب و قابلپیگیری تبدیل شوند یا نه؛ و سوم اینکه جهان داستانی اثر امکان گسترش در آثار و محصولات بعدی را دارد یا خیر.
از همین زاویه است که اهمیت فیلمنامه در تولید انیمیشن برجسته میشود. همدانی تأکید میکند کیفیت فنی و جلوههای بصری اهمیت دارند، اما در نهایت این قصه و شخصیت است که مخاطب را با اثر همراه میکند. بنابراین، سرمایهگذاری روی نویسندگی و شکلدادن به جهان داستانی، صرفاً یک ضرورت هنری نیست؛ بخشی از برنامهریزی اقتصادی پروژه نیز به شمار میرود. شخصیتی که بتواند در ذهن مخاطب ماندگار شود، امکان حضور در آثار بعدی و محصولات جانبی را هم پیدا میکند و به این ترتیب، عمر اقتصادی اثر میتواند از زمان اکران یک فیلم فراتر برود.

تهیهکننده «سفینه نجات» در کنار کیفیت داستان، بر ضرورت نگاه بینالمللی از نخستین مراحل شکلگیری پروژه تأکید دارد. به اعتقاد او، انیمیشن در مقایسه با سینمای رئال ظرفیت بیشتری برای عبور از مرزهای زبانی و جغرافیایی دارد. در سینمای رئال، بازیگر، زبان و برخی مؤلفههای فرهنگی ممکن است ارتباط با مخاطب کشورهای دیگر را دشوار کنند؛ اما در انیمیشن میتوان جهانی ساخت که با محدودیتهای کمتری به بازارهای مختلف راه پیدا کند.
او تجربه «پسر دلفینی ۱ و ۲» را نمونهای از این ظرفیت میداند؛ تجربهای که نشان داده یک محصول ایرانی میتواند در بازارهای خارجی نیز مخاطب پیدا کند و درآمد ارزی داشته باشد. همدانی همچنین با اشاره به وضعیت اکران داخلی «سفینه نجات» میگوید این فیلم با بیش از ۷۰۰ هزار مخاطب و فروش بیش از ۷۰ میلیارد تومان، در جایگاه پنجم فیلمهای پرفروش امسال سینمای ایران قرار گرفته است. به گفته او، برای این اثر نیز برنامه اکران بینالمللی در نظر گرفته شده که جزئیات آن در زمان مناسب اعلام خواهد شد.
از نگاه این تهیهکننده، چنین تجربههایی نشان میدهد که نباید یک انیمیشن را صرفاً بهعنوان فیلمی مستقل با دوره اکران محدود تعریف کرد. پروژهای که از ابتدا با قصه، شخصیت و جهان داستانی قابلگسترش طراحی شود، میتواند در سینما، بازارهای بینالمللی، پلتفرمها و محصولات جانبی به حیات خود ادامه دهد. در این نگاه، اثر انیمیشنی به یک دارایی فرهنگی و اقتصادی تبدیل میشود؛ داراییای که ارزش آن فقط با فروش روزهای نخست اکران سنجیده نمیشود.
سرمایهگذاری روی یک فیلم یا یک مالکیت فکری؟
یکی از موانع ورود سرمایهگذاران غیردولتی به حوزه انیمیشن، فاصله زمانی میان آغاز تولید و رسیدن به مرحله بازگشت سرمایه است. تولید یک اثر انیمیشنی پرهزینه و زمانبر است و ممکن است سرمایهگذار دو تا سه سال درگیر یک پروژه باشد. به همین دلیل، نمیتوان برای ورود سرمایه به این حوزه همان الگوی اقتصادی فیلمهای رئال یا فعالیتهای تجاری کوتاهمدت را در نظر گرفت.
همدانی برای کاهش این ریسک پیشنهاد میکند سرمایهگذار بهجای تمرکز صرف بر تولید یک فیلم، روی مالکیت فکری یا همان IP سرمایهگذاری کند؛ یعنی جهان داستانی و شخصیتهایی که ظرفیت توسعه و درآمدزایی در چند سال آینده را دارند. چنین رویکردی میتواند بهجای محدود کردن سرمایهگذاری به یک محصول، امکان مشارکت در مجموعهای از آثار و فعالیتهای اقتصادی مرتبط با یک برند انیمیشنی را فراهم کند.
البته تحقق این مدل به برنامهریزی از ابتدای پروژه نیاز دارد. به پیشنهاد همدانی، تهیهکننده، استودیو، سرمایهگذار و پخشکننده داخلی و بینالمللی باید از همان مراحل اولیه در یک چارچوب مشترک قرار بگیرند. پیش از آغاز تولید نیز لازم است بازارهای هدف، ظرفیت اکران داخلی، امکان پیشفروش حقوق پخش خارجی، همکاری با پلتفرمها و فرصت تولید محصولات جانبی بررسی شود. در چنین شرایطی، بخشی از سرمایه مورد نیاز میتواند از محل پیشفروش حقوق پخش یا مشارکت پلتفرمها تأمین شود و فشار مالی بر سرمایهگذار اولیه کاهش یابد.

مسئله مهم دیگر، متنوع کردن مسیرهای بازگشت سرمایه است. همدانی معتقد است اتکا به فروش گیشه داخلی برای اقتصادی کردن یک پروژه انیمیشن کافی نیست. یک اثر موفق میتواند علاوه بر اکران داخلی، از اکران در کشورهای دیگر، فروش حق پخش، عرضه در پلتفرمها، دوبله و توزیع بینالمللی و همچنین محصولات جانبی درآمد کسب کند. تجربه «پسر دلفینی» از نظر او نمونهای عملی از این ظرفیت است؛ زیرا اکران یک اثر در چند کشور و ایجاد درآمد ارزی نشان میدهد که اقتصاد انیمیشن لزوماً به ظرفیت محدود گیشه داخلی وابسته نیست.
با این حال، تنوع مسیرهای درآمدی بهتنهایی برای جلب اعتماد سرمایهگذار کافی نیست. همدانی بر ضرورت قراردادهای شفاف، تعیین دقیق سهم سرمایهگذار، مشخص بودن حقوق مالکیت فکری و تعریف سازوکار تقسیم درآمد تأکید میکند. سرمایهگذار باید از ابتدا بداند چه چیزی را تأمین مالی میکند، در برابر آن چه حقوقی به دست میآورد و درآمد پروژه از چه مسیرهایی به او بازمیگردد. به اعتقاد او، همین شفافیت یکی از مهمترین پیششرطهای ورود سرمایه خصوصی به صنعت انیمیشن است.
این نگاه با تأکید او بر ضرورت سرمایهگذاری بلندمدت روی برندها و شخصیتهای انیمیشنی نیز ارتباط دارد. اگر شخصیتها و جهان داستانی یک اثر بهدرستی شکل بگیرند و حقوق مالکیت فکری آنها حفظ شود، امکان توسعه محصولات و آثار بعدی فراهم میشود؛ در نتیجه، سرمایهگذاری از یک پروژه منفرد فراتر میرود و میتواند به شکلگیری یک کسبوکار پایدار منجر شود.
از تأمین هزینه تولید تا رسیدن به بازار
در کنار جذب سرمایه خصوصی، چگونگی حمایت دولت از تولیدات کودک و نوجوان نیز در آینده اقتصادی انیمیشن نقش تعیینکنندهای دارد. حمایتهایی که صرفاً هزینه ساخت یک اثر را پوشش میدهند، لزوماً به معنای شکلگیری یک چرخه اقتصادی پایدار نیستند؛ چراکه پس از پایان تولید، همچنان مسائلی مانند توزیع، دسترسی مخاطب، اکران و بازگشت سرمایه باقی میماند.
همدانی معتقد است تغییر اصلی باید در عبور از حمایت صرفاً تولیدمحور به حمایت از کل زنجیره اقتصادی انیمیشن اتفاق بیفتد. او میگوید کشور از نظر ظرفیت فنی و نیروی انسانی توان مناسبی برای تولید انیمیشن دارد و مسئله فقط افزایش تعداد فیلمها نیست؛ بلکه باید شرایطی فراهم شود تا تولیدات به یک چرخه اقتصادی پایدار متصل شوند.

بر همین اساس، پیشنهاد او طراحی نظام حمایتی مشخصی است که در آن پشتیبانی دولتی و عمومی به مراحل مختلف توسعه پروژه، جذب سرمایه خصوصی، تولید حرفهای، توزیع و صادرات ارتباط داشته باشد. برای نمونه، استودیویی که بتواند سرمایهگذار خصوصی جذب کند، قرارداد پخش داخلی یا خارجی داشته باشد و برنامه مشخصی برای حضور در بازار هدف ارائه دهد، باید از تسهیلات و مشوقهای مؤثرتری برخوردار شود. در این الگو، حمایت از تولیدکننده صرفاً به میزان هزینهای که برای ساخت اثر صرف میکند وابسته نیست؛ توانایی او برای رساندن محصول به بازار و ایجاد مخاطب و درآمد نیز اهمیت پیدا میکند.
بخش دیگری از این زنجیره به دسترسی مخاطب کودک به سینما مربوط است. از نگاه همدانی، تولید فیلم خوب بدون برنامهریزی برای رساندن آن به مخاطب کافی نیست. مدارس و آموزشوپرورش میتوانند در این زمینه نقش داشته باشند و ظرفیت اکرانهای گروهی دانشآموزان را فعال کنند. چنین همکاریای هم امکان آشنایی بیشتر کودکان با سینما را فراهم میکند و هم میتواند به توسعه بازار آثار کودک و نوجوان کمک کند.
او معتقد است اگر حمایتها به این شکل بازطراحی شوند، میتوان در یک بازه دو ساله نشانههایی از تغییر را مشاهده کرد؛ از جمله افزایش مشارکت بخش خصوصی، استمرار تولید، بیشتر شدن اکرانهای داخلی و خارجی و شکلگیری شرکتهای قدرتمندتر. در واقع، هدف این است که حمایت عمومی به جای تأمین مقطعی هزینه ساخت، به تقویت توان اقتصادی استودیوها و افزایش امکان تداوم فعالیت آنها کمک کند.

مسئولیت سیاستگذاری و حمایت از بخش خصوصی
تغییر نگاه به انیمیشن از یک فعالیت صرفاً فرهنگی و مناسبتی به صنعتی مستقل و صادراتمحور، به سیاستگذاری و تقسیم کار روشن میان نهادهای مرتبط نیاز دارد. همدانی معتقد است موفقیت این حوزه را نباید فقط با تعداد فیلمهای تولیدشده یا میزان حمایت دولتی سنجید. از نظر او، معیارهای مهمتر عبارتاند از تعداد استودیوهای خصوصی که به شرکتهایی پایدار تبدیل شدهاند، شمار آثاری که به بازارهای بینالمللی راه پیدا کردهاند، میزان درآمد ارزی ایجادشده و تعداد نیروهای متخصصی که امکان ادامه فعالیت در این صنعت را پیدا میکنند.
او برای عملیاتی شدن این رویکرد، بنیاد ملی پویانمایی را نهادی میداند که باید پیشقدم شود؛ البته نه با هدف تبدیل شدن به بزرگترین تهیهکننده یا تولیدکننده انیمیشن کشور. به اعتقاد همدانی، مأموریت اصلی بنیاد باید ایجاد زیرساخت و تنظیمگری باشد؛ به این معنا که ارتباط میان استودیوهای خصوصی، سرمایهگذاران، پلتفرمها، شبکه توزیع و بازارهای بینالمللی را تسهیل کند.
در این چارچوب، بنیاد باید به فعالیت امنتر و باثباتتر شرکتهای خصوصی کمک کند؛ از حفظ مالکیت فکری آثار و فراهم کردن امکان جذب سرمایه گرفته تا کاهش موانع صادرات محصولات انیمیشنی. همدانی در کنار بنیاد ملی پویانمایی، برای وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی و وزارت آموزشوپرورش نیز در سیاستگذاری فرهنگی و توسعه بازار داخلی نقش قائل است. به این ترتیب، حمایت از انیمیشن تنها به تأمین بودجه تولید محدود نمیشود و نهادهای مختلف باید در بخشهای مرتبط با توسعه بازار و تقویت صنعت مسئولیت بپذیرند.
جمعبندی پیشنهاد همدانی، تغییر مسیر تولید انیمیشن در ایران از پروژهمحوری به صنعتمحوری است. به باور او، هدف نباید این باشد که هر چند سال یکبار یک انیمیشن موفق ساخته شود؛ بلکه باید شرایطی شکل بگیرد که استودیوهای ایرانی بتوانند هر سال محصولات باکیفیت تولید کنند، در بازار جهانی حضور داشته باشند و از محل فعالیت خود، سرمایه و نیروی انسانی مورد نیاز پروژههای بعدی را تأمین کنند. چنین چرخهای میتواند موفقیتهای موردی را به فعالیتی مستمر تبدیل کند و انیمیشن ایران را به صنعتی رقابتپذیر در بازارهای بینالمللی نزدیکتر سازد.
اولین واکنشها به تازهترین انیمیشن دیزنی:
با تهیهکننده «سفینه نجات» به مناسبت روز جهانی کودک، از ضرورت سرمایهگذاری پایدار در انیمیشن ایران گفتیم
شاهین بیانی در گفتوگو با جام جم عنوان کرد: