گفت و گو با دکتر فروغ محمدی متخصص مغز و اعصاب: آلزایمر چگونه شروع میشود؟

گاهی اسم کسی را فراموش می‌کنیم، عینکمان را پیدا نمی‌کنیم یا وارد اتاقی می‌شویم و لحظه‌ای یادمان نمی‌آید برای چه آمده‌ایم. این اتفاق‌ها برای بسیاری از ما پیش می‌آید و به‌تنهایی نشانه بیماری نیست. اما از کجا بفهمیم یک فراموشی ساده، دیگر فقط یک فراموشی ساده نیست؟

آلزایمر بیماری‌ای است که به‌تدریج سلول‌های عصبی مغز و ارتباط میان آن‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در نتیجه، حافظه، تمرکز، توانایی فکر کردن، پیدا کردن کلمات، تصمیم‌گیری و انجام بعضی کارهای روزمره ممکن است به مرور دشوار شود. بنابراین، آلزایمر را نباید فقط «بیماری فراموشی» دانست.

چه زمانی باید نگران شویم؟

با افزایش سن، تغییرات محدودی در حافظه طبیعی است. ممکن است نام فردی را کمی دیرتر به خاطر بیاوریم یا وسیله‌ای را جایی بگذاریم و بعد به دنبال آن بگردیم. این اتفاق‌ها به‌تنهایی نگران‌کننده نیستند.

آنچه اهمیت بیشتری دارد، تغییر واضح و مداوم نسبت به گذشته است.

برای مثال، فردی که سال‌ها امور مالی خود را به‌تنهایی انجام داده، ممکن است ناگهان در پرداخت قبض‌ها یا مدیریت پول دچار مشکل شود. یا کسی که مسیرهای آشنا را به‌خوبی می‌شناخته، در همان مسیرها سردرگم شود.

تکرار مداوم یک سؤال، فراموش کردن اتفاق‌های تازه، مشکل در پیدا کردن کلمات، دشواری در انجام کارهای آشنا، مشکل در برنامه‌ریزی و تصمیم‌گیری و تغییرات محسوس در رفتار یا شخصیت نیز از نشانه‌هایی هستند که بهتر است جدی گرفته شوند.

هر مشکل حافظه‌ای آلزایمر نیست

یکی از اشتباه‌های رایج این است که هر مشکل حافظه‌ای را به آلزایمر نسبت دهیم. در حالی که علت می‌تواند چیز دیگری باشد.

کمبود خواب، افسردگی، اضطراب، بعضی داروها و برخی بیماری‌های جسمی می‌توانند روی حافظه و تمرکز اثر بگذارند. فشارخون بالا، دیابت و مشکلات مربوط به قلب و رگ‌های خونی نیز با سلامت مغز ارتباط دارند.

بنابراین، اگر حافظه یا توانایی‌های ذهنی فرد تغییر کرده است، بهتر است به جای ترس و نگرانی، علت آن بررسی شود. مراجعه به پزشک لزوماً به معنی تشخیص آلزایمر نیست؛ گاهی علت مشکل قابل درمان یا کنترل است.

اختلال شناختی خفیف چیست؟

گاهی فرد متوجه می‌شود حافظه یا بعضی توانایی‌های ذهنی‌اش مانند گذشته نیست، اما هنوز می‌تواند بیشتر کارهای روزمره خود را مستقل انجام دهد. پزشکان به این وضعیت «اختلال شناختی خفیف» یا MCI می‌گویند.

منظور از توانایی‌های ذهنی، مهارت‌هایی مانند حافظه، توجه، یادگیری، حل مسئله و تصمیم‌گیری است. در اختلال شناختی خفیف، یک یا چند مورد از این توانایی‌ها ضعیف‌تر می‌شوند، اما استقلال فرد تا حد زیادی حفظ می‌شود.

نکته مهم این است که MCI به معنی ابتلای قطعی به آلزایمر نیست. سیر آن در همه افراد یکسان نیست؛ در برخی افراد ممکن است وضعیت ثابت بماند یا حتی بهتر شود و در برخی دیگر، مشکلات شناختی با گذشت زمان افزایش پیدا کند. به همین دلیل، بررسی علت و پیگیری پزشکی اهمیت دارد.

آیا می‌توان خطر آلزایمر را کاهش داد؟

هنوز هیچ روشی وجود ندارد که تضمین کند یک فرد هرگز به آلزایمر یا دیگر انواع دمانس مبتلا نمی‌شود. افزایش سن و برخی عوامل ژنتیکی در خطر ابتلا نقش دارند و نمی‌توان همه این عوامل را تغییر داد.

اما همه چیز هم خارج از اختیار ما نیست.

شواهد علمی نشان می‌دهد توجه به سلامت جسم و سبک زندگی می‌تواند به کاهش یا به‌تعویق انداختن خطر افت شناختی و دمانس کمک کند. کنترل فشارخون، قند خون و چربی خون، حفظ وزن مناسب و داشتن فعالیت بدنی منظم، علاوه بر سلامت جسم، بخشی از مراقبت از سلامت مغز است.

مراقبت از مغز از امروز شروع می‌شود

سلامت مغز موضوعی مربوط به تمام طول زندگی است، نه فقط دوران سالمندی.

برای مراقبت از مغز، همیشه به کارهای پیچیده نیاز نیست. پیاده‌روی، شنا، دوچرخه‌سواری یا هر فعالیت بدنی متناسب با سن و توانایی فرد می‌تواند شروع خوبی باشد.

تغذیه سالم نیز اهمیت دارد. هیچ ماده غذایی جادویی برای جلوگیری از آلزایمر وجود ندارد؛ اما مصرف بیشتر سبزیجات، میوه‌ها، حبوبات، غلات کامل، مغزها و منابع مناسب پروتئین، در کنار کمتر کردن غذاهای بسیار فرآوری‌شده، انتخاب مناسبی برای سلامت عمومی است.

خواب کافی، ترک سیگار، پرهیز از مصرف مضر الکل، فعال نگه داشتن ذهن و حفظ ارتباط با خانواده و دوستان نیز اهمیت دارند. توجه به فشارخون، قند خون و چربی خون و داشتن وزن مناسب هم بخشی از همین مراقبت است.

سلامت شنوایی را نیز نباید نادیده گرفت. کاهش شنوایی می‌تواند ارتباط فرد با دیگران را دشوار کند و با افزایش خطر مشکلات شناختی ارتباط داشته باشد. بنابراین، مشکلات شنوایی نیز مانند سایر مشکلات جسمی نیازمند توجه و بررسی هستند.

ترس نداشته باشیم؛ بررسی کنیم

شاید مهم‌ترین پیام درباره آلزایمر همین باشد: ترس نباید جای بررسی علمی را بگیرد.

اگر فردی احساس می‌کند حافظه یا توانایی‌های ذهنی‌اش نسبت به گذشته تغییر کرده، بهتر است این تغییرات را نادیده نگیرد. پزشک می‌تواند با بررسی وضعیت فرد، داروها، بیماری‌های زمینه‌ای و سایر عوامل، به پیدا کردن علت مشکل کمک کند.

تشخیص زودتر همچنین به فرد و خانواده فرصت بیشتری می‌دهد تا درباره درمان، مراقبت و آینده تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرند.

پشت هر بیماری، یک انسان است

آلزایمر فقط یک نام پزشکی نیست. پشت این بیماری، انسانی قرار دارد که سال‌ها زندگی کرده، خاطره ساخته، خانواده داشته و تجربه‌های زیادی به دست آورده است.

به همین دلیل، مراقبت از فرد مبتلا فقط به دارو و مراجعه پزشکی محدود نمی‌شود. صبوری، احترام، حفظ ارتباط انسانی و حمایت از خانواده و مراقبان نیز بخش مهمی از این مسیر است.

پژوهشگران همچنان در تلاش‌اند علت‌های آلزایمر را بهتر بشناسند و راه‌های دقیق‌تر تشخیص و درمان را پیدا کنند. شاید هنوز پاسخ همه پرسش‌ها را نداشته باشیم، اما یک چیز روشن است: مراقبت از مغز کاری نیست که لازم باشد آن را به سال‌های سالمندی موکول کنیم.

سلامت مغز از امروز شروع می‌شود.

تحرک، تغذیه مناسب، خواب کافی، کنترل بیماری‌های زمینه‌ای، ارتباط با دیگران و توجه به تغییرات حافظه، شاید کارهای ساده‌ای به نظر برسند؛ اما مجموعه این انتخاب‌ها می‌تواند بخشی از مسیر حفظ سلامت مغز در سال‌های آینده باشد.

آلزایمر را نمی‌توان با ترس شکست داد؛ اما می‌توان با آگاهی، تشخیص درست، مراقبت و حفظ کرامت انسان با آن روبه‌رو شد. 

دکتر فروغ محمدی