چرا اکبر عبدی را فقط به‌عنوان یک کمدین می‌شناسیم؟

به گزارش جام جم آنلاین؛ بهترین شخصی که می‌تواند درباره این موضوع صحبت کند خود اکبر عبدی است. او کمدی را ژانری ساده و سطح پایین نمی‌دانست. عبدی در گفتگویی که با شبکه آی‌فیلم داشت تأکید کرده بود که کمدی جدی‌ترین ژانر سینماست، از نگاه او بازیگر کمدی باید موقعیت و نقش خود را کاملاً جدی بگیرد تا تماشاگر آن را باور کند و در نتیجه بخندد. عبدی حتی دشواری کمدی را بیشتر از آن چیزی می‌دانست که معمولاً در سینمای ایران تصور می‌شود و معتقد بود تعداد بازیگران واقعاً موفق در این ژانر در هر فرهنگ و دوره‌ای محدود است. این نگاه نشان می‌دهد که او میان بازیگر کمدی و بازیگر کمیک تفاوت قائل بود و کمدی را حاصل مجموعه‌ای از مهارت‌های جدی بازیگری می‌دانست.

شروع کار اکبر عبدی؛ پیش از آنکه کمدین شناخته شود

اتفاقاً وقتی به کارنامه اکبر عبدی هم که نگاه می‌کنیم مشخص می‌شود که شروع فعالیت وی هم از آثار کمدی نبوده. او فعالیت خود را با نمایش‌های آماتوری آغاز کرد و در مجموعه‌های تلویزیونی محله برو بیا و باز مدرسه‌ام دیر شد شناخته شد. ورود اکبر عبدی به سینما با فیلم جنجال بزرگ رقم خورد و پس از آن در آثاری، چون اجاره‌نشین‌ها،‌ای ایران، دلشدگان، مادر، هنرپیشه و آدم‌برفی حضور پیدا کرد. همین فهرست به‌تنهایی نشان می‌دهد که عبدی در سال‌های مهم شکل‌گیری کارنامه‌اش فقط در اختیار سینمای کمدی نبود و با فیلمسازانی کار کرد که هر یک جهان متفاوتی در سینمای ایران داشتند.

چرا ویژگی‌های کمیک اکبر عبدی به امضای بازیگری او تبدیل شد؟

با این حال بازی اکبر عبدی ویژگی‌هایی داشت که بیش از همه در ژانر کمدی دیده می‌شد، او از بدن، چهره، صدا، گریم، حرکت و ریتم برای ساخت شخصیت استفاده می‌کرد و می‌توانست با تغییر همین عناصر، شخصیت‌هایی کاملاً متفاوت بسازد. همین توانایی بود که لقب مرد هزار چهره سینمای ایران را برای او به ارمغان آورد. در عین حال همین ویژگی به رهزنی در مسیر حرفه‌ای او نیز تبدیل شد چراکه طبیعی است که سینما و مخاطبان آن در آثار مختلف همان ویژگی‌های موفق را از او بخواهند. در مورد عبدی، این ویژگی بیش از هر چیز قابلیت او برای خلق موقعیت‌های کمیک و شخصیت‌های اغراق‌شده بود.

مادر؛ اکبر عبدی در نقشی فراتر از کمدی

فیلم مادر علی حاتمی را می‌توان مهم‌ترین شاهد برای رد این تصور که اکبر عبدی صرفاً یک بازیگر کمدی بود را مثال زد. او با بازی در نقش غلامرضا شخصیت‌ی را پدید آورد که جنس بازی و فضای دراماتیک، فاصله زیادی با بسیاری از نقش‌های شناخته‌شده کمیک عبدی دارد. بازی او در مادر به اندازه‌ای مورد توجه قرار گرفت که در هشتمین جشنواره فیلم فجر، سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل مرد را دریافت کرد. خود عبدی نیز سال‌ها بعد در گفت‌و‌گو با آی‌فیلم همچنان از نقش غلامرضا و دیالوگ مشهور او یاد کرده و از همکاری با علی حاتمی و دوبلور فیلم، منوچهر اسماعیلی، سخن گفته است.

اهمیت شخصیت غلامرضا در فیلم مادر در این است که عبدی در آن همان ابزار‌هایی را که در کمدی به کار می‌گرفت، در خدمت خلق شخصیتی دراماتیک قرار داد. بدن او دیگر فقط وسیله‌ای برای ایجاد خنده نبود؛ به وسیله‌ای برای تعریف شخصیت تبدیل شد. مکث، حرکت، نگاه، لحن و واکنش‌های او در مادر قرار نیست صرفاً تماشاگر را سرگرم کند، بلکه باید بخشی از جهان عاطفی غلامرضا را شکل دهد. به همین دلیل مادر را نباید یک استثنای تصادفی در کارنامه عبدی دانست؛ این فیلم سندی است بر اینکه قابلیت‌های بازیگری او از کمدی گسترده‌تر بود.

آدم‌برفی؛ وقتی توانایی کمیک به شخصیت‌پردازی تبدیل شد

آدم‌برفی داوود میرباقری، اما روی دیگری از قدرت بازیگری عبدی را آشکار می‌کرد. او در این فیلم نقش عباس خاکپور را بازی کرد؛ مردی که برای رسیدن به هدف خود در مسیر گرفتن ویزای آمریکا، با هویتی زنانه ظاهر می‌شود و بخش قابل توجهی از فیلم را در این شمایل می‌گذراند. فیلم در سال ۱۳۷۳ ساخته شد، پس از نمایش در جشنواره فیلم فجر با محدودیت مواجه شد و سرانجام در سال ۱۳۷۶ به نمایش عمومی درآمد. آدم‌برفی هنگام اکران به یکی از آثار پرفروش آن دوره تبدیل شد و نقش عبدی در آن نیز به یکی از شناخته‌شده‌ترین بازی‌های او بدل شد.

اما اهمیت آدم‌برفی برای بحث ما فقط در زن‌پوشی عبدی نیست. آنچه این نقش را مهم می‌کند، توانایی بازیگر در تبدیل یک موقعیت بالقوه کاریکاتوری به شخصیت است. اگر عبدی صرفاً قرار بود با گریم زنانه ظاهر شود و از تفاوت ظاهری خود برای گرفتن خنده استفاده کند، نقش می‌توانست به یک شوخی طولانی تبدیل شود. اما عبدی باید برای عباس و هویت زنانه‌ای که او اتخاذ می‌کند، مجموعه‌ای از رفتارها، حرکات، لحن و واکنش‌های متفاوت ایجاد می‌کرد. در واقع اینجا همان توانایی فیزیکی و کمیک او به ابزار شخصیت‌پردازی تبدیل می‌شود. به همین دلیل آدم‌برفی را می‌توان نمونه‌ای دانست که در آن مرز میان بازیگری کمدی و بازیگری شخصیت‌محور از بین می‌رود.

آیا انتخاب‌های تجاری به کارنامه اکبر عبدی آسیب زد؟

اما در کارنامه هنری اکبر عبدی در کنار این آثار ماندگار آثاری دیده می‌شوند که عمدتاً آثار تجاری هستند که از کیفیت فنی و محتوایی بالایی برخوردار نیستند. گروهی از مخاطبان و کارشناسان هم همواره به این انتخاب‌ها انتقاد داشتند، اما نسبت دادن این مسئله فقط به انتخاب‌های شخصی عبدی منصفانه نیست. چراکه بازیگر در خلأ تصمیم نمی‌گیرد و پیشنهاد‌های تولیدکنندگان، شرایط اقتصادی، مناسبات بازار و نوع فیلم‌هایی که در هر دوره ساخته می‌شوند، در مسیر حرفه‌ای او تأثیر دارند؛ بنابراین بهتر است به جای این گزاره قطعی که عبدی خودش را در فیلم‌های ضعیف هدر داد، گفته شود که در بخشی از کارنامه او میان استعداد بازیگری و کیفیت پروژه‌هایی که به او پیشنهاد یا سپرده شد، فاصله ایجاد شد، زیرا عبدی در بسیاری از مصاحبه‌ها نیز تأکید داشت که کمدی را جدی می‌گیرد و برای کار خود ارزش قائل است.

اکبر عبدی؛ کمدین یا بازیگری با توانایی‌های کمیک؟

در نهایت پس از پایان کارنامه کاری مرحوم اکبر عبدی پرسش جذاب‌تر از اینکه بهترین کمدی‌های او کدام‌اند؟ این باشد که اگر اکبر عبدی را نه به عنوان کمدین، بلکه به عنوان یک بازیگر صاحب توانایی‌های کمیک نگاه کنیم، چه بخش‌هایی از کارنامه‌اش دوباره کشف خواهند شد؟ پاسخ به این پرسش می‌تواند عبدی را از زیر سایه مرد هزارچهره بیرون بیاورد و جایگاه واقعی او را به عنوان یکی از بازیگران مهم سینمای ایران روشن‌تر کند.