احیای سفرههای آب با مدیریت هوشمند
استان یزد سرزمینی که از دیرباز با اقلیم خشک و محدودیتهای شدید منابع آبی شناخته میشود، این روزها در حالی مسیر توسعه و تامین پایدار آب را دنبال میکند که کشور درگیر شرایط ویژهای از جمله جنگ رمضان و دفاع مقدس سوم است.
با این حال، روند اجرای پروژههای زیرساختی آب در استان متوقف نشده و مسئولان استانی تلاش دارند با مجموعهای از طرحهای مدیریت منابع، تقویت زیرساختهای آبرسانی و حفاظت از ذخایر زیرزمینی، آینده آبی این دیار کویری را تضمین کنند.یزد سالهاست با مسأله کمآبی دست و پنجه نرم میکند؛ استانی که بارندگی اندک، تبخیر بالا و محدودیت منابع سطحی آن را به یکی از حساسترین مناطق کشور از نظر مدیریت آب تبدیل کرده است. در چنین شرایطی، تمرکز بر حفاظت از سفرههای زیرزمینی، مدیریت آبهای روان و سیلابها برای تغذیه این سفرهها و همچنین استفاده از پساب تصفیهشده در بخش صنعت، به محورهای اصلی سیاستگذاری در حوزه آب تبدیل شده است. اجرای پروژههای متعدد از جمله لایروبی بندهای تغذیه مصنوعی، توسعه شبکه فاضلاب، انتقال پساب به صنایع و برنامههای نوآورانه بهرهوری آب نشان میدهد مدیریت منابع آبی در یزد تنها به تامین آب امروز محدود نمیشود بلکه نگاهی بلندمدت به پایداری منابع دارد. مسئولان استانی تاکید میکنند حتی در شرایط خاص و بحرانهای ملی نیز روند اجرای این طرحها متوقف نشده و تلاشها برای تامین پایدار آب شرب و حفظ منابع زیرزمینی با جدیت ادامه دارد؛ تلاشی که برای استانی در قلب کویر، یک مسأله حیاتی برای زندگی و توسعه است.
یکی از محورهای مهم در مدیریت منابع آب استان یزد، استفاده بهینه از پساب و جلوگیری از هدررفت آن است؛ موضوعی که در سالهای اخیر به مطالبهای جدی از سوی مردم و کارشناسان تبدیل شده است. چند روز پیش نماینده مردم یزد، اشکذر، زارچ و بخش ندوشن در مجلس شورای اسلامی، در بازدید از تصفیهخانه فاضلاب یزد با اشاره به نگرانیهای زیستمحیطی اخیر گفت: «در هفتههای گذشته گلایههایی از سوی مردم درباره افزایش پشهها و احتمال ارتباط آن با برکههای پساب مطرح شد و به همین دلیل تصمیم گرفتیم بازدیدی میدانی ازتصفیهخانه داشته باشیم تا بررسیهای کارشناسی برای مشخص شدن منشأ این موضوع انجام شود. در این بازدید مقرر شد علاوه بر بازدیدهای دورهای، بازدیدهای سرزده نیز انجام شود تا اگر مشکلی وجود داشت، در کوتاهترین زمان شناسایی و برطرف شود.» محمدصالح جوکار با تاکید بر ضرورت مدیریت کامل پساب افزود: «بخشی از پساب تولیدی به صنایع واگذار شده اما هنوز همه ظرفیت آن به مصرف صنعتی نرسیده و بخشی از آن در برکهها باقی میماند که میتواند نگرانیهایی برای مردم ایجاد کند. آب منطقهای و شرکت آبفا باید با برنامهریزی دقیق، باقیمانده پساب را نیز به چرخه مصرف صنعتی وارد کنند تا هم از رهاسازی آن جلوگیری شود و هم فشار بر منابع آب شرب کاهش یابد.» او همچنین به ضرورت تکمیل شبکه فاضلاب شهری اشاره و تاکید کرد: «برخی مناطق شهر یزد همچنان با کمبود شبکه فاضلاب روبهرو هستند و توسعه این شبکه از مطالبات جدی مردم است. همچنین لازم است فناوریهای تصفیه بهروزرسانی شود تا در سالهای آینده که حجم ورودی فاضلاب افزایش پیدا میکند، آلودگی به حداقل برسد و امکان استفاده بهینه از پساب فراهم شود.»
طرحهای نوآورانه برای بهرهوری آب
در کنار مدیریت پساب، استفاده از روشهای نوآورانه برای افزایش بهرهوری منابع آبی به یکی از محورهای اصلی برنامهریزی در یزد تبدیل شده است. در همین راستا سرپرست معاونت برنامهریزی و توسعه اقتصادی سازمان مدیریت و برنامهریزی استان یزد، با اشاره به شرایط خاص این استان به جام جم میگوید: «یزد با محدودیت شدید منابع آب روبهروست و به همین دلیل اجرای طرحهای نوآورانه در زمینه بازتخصیص و بهرهوری آب از اولویتهای اصلی استان بهشمار میرود. یکی از طرحهای مهم در این زمینه، پروژه خط سبز آبرسانی به صنایع است که هدف آن استفاده از پساب تصفیهشده برای تامین آب مورد نیاز صنایع است تا فشار بر منابع آب شرب کاهش پیدا کند.» جعفر رحمانی توضیح میدهد: «با اجرای این طرح، انتقال ۱۵۰ لیتر بر ثانیه پساب تصفیهشده به صنایع استان فراهم شده و در نتیجه بخش قابل توجهی از آب مصرفی صنایع با پساب جایگزین میشود. فاز نخست این پروژه شامل احداث خط انتقالی به طول ۲۲کیلومتر و ساخت یک مخزن ذخیره ۲۰۰۰متر مکعبی بوده که توسط شرکت آب منطقهای اجرا شده اما برای تکمیل فاز دوم که شامل ساخت تصفیهخانه و شبکههای داخلی است، نیاز به تامین اعتبار و مشارکت بخش خصوصی وجود دارد.» این مسئول از اجرای طرح «تابا» بهعنوان یکی دیگر از برنامههای مهم مدیریت منابع آب در استان یاد میکند و میگوید: «این طرح شامل بازار آب، اتاق شیشهای منابع و مصارف و تحویل حجمی آب است. بازار آب استان از اسفند ۱۴۰۲ آغاز بهکار کرده و تاکنون پنج مبادله به حجم حدود ۷۹هزار و ۹۲۰متر مکعب انجام شده که از این میزان بیش از ۱۳هزار متر مکعب آب به نفع سفرههای زیرزمینی ذخیره شده است.»
تغذیه مصنوعی سفرههای زیرزمینی
در استانی مانند یزد که منابع آب سطحی بسیار محدود است، تقویت سفرههای زیرزمینی از طریق مدیریت سیلابها اهمیت ویژهای دارد. معاون طرح و توسعه شرکت سهامی آب منطقهای یزد، در این باره میگوید: «در سال ۱۴۰۴ عملیات لایروبی و رسوببرداری بندهای تغذیه مصنوعی درهگاهان، بهادران ۱ و ۲، عباسآباد مهریز و دم هفت اردکان انجام شد و در مجموع بیش از ۳۴۰هزار متر مکعب رسوب از مخزن این بندها خارج شد. این عملیات با اعتباری بیش از ۵۵میلیارد تومان اجرا شده و هدف اصلی آن افزایش ظرفیت مخازن برای کنترل سیلاب و افزایش نفوذ آب به سفرههای زیرزمینی است.» افشین عالمی با اشاره به ظرفیت سازههای تغذیه مصنوعی استان توضیح میدهد: «در حال حاضر استان یزد دارای ۲۶بند تغذیه مصنوعی با ظرفیتی بیش از ۲۷میلیون متر مکعب است و در سال آبی گذشته بیش از یک میلیون متر مکعب سیلاب توسط این بندها مهار شده. این سازهها نقش مهمی در حفظ منابع آب زیرزمینی دارند و عملیات لایروبی و مرمت سایر بندها نیز در سال جدید در دستور کار قرار گرفته است.»
پایداری تامین آب در شرایط بحرانی
در کنار اجرای طرحهای توسعهای، حفظ پایداری تامین آب شرب در شرایط بحرانی نیز یکی از دغدغههای اصلی مدیریت آب در استان یزد است که در شرایط خاص کشور اهمیت بیشتری پیدا کرده؛ موضوعی که مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان یزد در تشریح اقدامات انجامشده برای پایداری شبکه آبرسانی به جام جم میگوید: «برای مدیریت ذخیره مخازن و پیشگیری از هرگونه کمبود آب برنامهریزیهای لازم انجام شده و تیمهای عملیاتی در آمادهباش کامل قرار دارند. در ایام حساس، ۴۰اکیپ عملیاتی با ۸۰نیروی متخصص آماده خدمترسانی هستند تا در صورت بروز هرگونه مشکل در کوتاهترین زمان وارد عمل شوند.» عالمی ادامه میدهد: «برای شرایط اضطراری، طرحهای پدافندی ویژه تامین آب شرب تدوین و اجرا شده است. تشکیل تیمهای واکنش سریع، آمادهبهکاری چاههای اضطراری، آبگیری مستمر مخازن و امکان تامین آب از شبکههای مجزا از طریق ایستگاههای برداشت از جمله اقداماتی است که برای تضمین پایداری خدمات در نظر گرفته شده است.» به گفته این مسئول، حفاظت شبانهروزی از تأسیسات و مخازن آبرسانی نیز در دستور کار قرار دارد تا حتی در شرایط مشابه دوران جنگ تحمیلی، خدماترسانی به شهروندان بدون وقفه ادامه پیدا کند. مجموعه اقدامات صورت گرفته در یزد نشان میدهد مدیریت آب در این استان نوعی راهبرد بقاست که حیات آن به هر قطره آب وابسته است. از توسعه شبکه فاضلاب و استفاده از پساب در صنعت گرفته تا اجرای طرحهای نوآورانه مدیریت مصرف و تقویت بندهای تغذیه مصنوعی، همه در جهت حفظ منابع محدود آب و تضمین آیندهای پایدار برای مردمی که قرنها در دل کویر زندگی کردهاند در حرکتهستند.
یکی از محورهای مهم در مدیریت منابع آب استان یزد، استفاده بهینه از پساب و جلوگیری از هدررفت آن است؛ موضوعی که در سالهای اخیر به مطالبهای جدی از سوی مردم و کارشناسان تبدیل شده است. چند روز پیش نماینده مردم یزد، اشکذر، زارچ و بخش ندوشن در مجلس شورای اسلامی، در بازدید از تصفیهخانه فاضلاب یزد با اشاره به نگرانیهای زیستمحیطی اخیر گفت: «در هفتههای گذشته گلایههایی از سوی مردم درباره افزایش پشهها و احتمال ارتباط آن با برکههای پساب مطرح شد و به همین دلیل تصمیم گرفتیم بازدیدی میدانی ازتصفیهخانه داشته باشیم تا بررسیهای کارشناسی برای مشخص شدن منشأ این موضوع انجام شود. در این بازدید مقرر شد علاوه بر بازدیدهای دورهای، بازدیدهای سرزده نیز انجام شود تا اگر مشکلی وجود داشت، در کوتاهترین زمان شناسایی و برطرف شود.» محمدصالح جوکار با تاکید بر ضرورت مدیریت کامل پساب افزود: «بخشی از پساب تولیدی به صنایع واگذار شده اما هنوز همه ظرفیت آن به مصرف صنعتی نرسیده و بخشی از آن در برکهها باقی میماند که میتواند نگرانیهایی برای مردم ایجاد کند. آب منطقهای و شرکت آبفا باید با برنامهریزی دقیق، باقیمانده پساب را نیز به چرخه مصرف صنعتی وارد کنند تا هم از رهاسازی آن جلوگیری شود و هم فشار بر منابع آب شرب کاهش یابد.» او همچنین به ضرورت تکمیل شبکه فاضلاب شهری اشاره و تاکید کرد: «برخی مناطق شهر یزد همچنان با کمبود شبکه فاضلاب روبهرو هستند و توسعه این شبکه از مطالبات جدی مردم است. همچنین لازم است فناوریهای تصفیه بهروزرسانی شود تا در سالهای آینده که حجم ورودی فاضلاب افزایش پیدا میکند، آلودگی به حداقل برسد و امکان استفاده بهینه از پساب فراهم شود.»
طرحهای نوآورانه برای بهرهوری آب
در کنار مدیریت پساب، استفاده از روشهای نوآورانه برای افزایش بهرهوری منابع آبی به یکی از محورهای اصلی برنامهریزی در یزد تبدیل شده است. در همین راستا سرپرست معاونت برنامهریزی و توسعه اقتصادی سازمان مدیریت و برنامهریزی استان یزد، با اشاره به شرایط خاص این استان به جام جم میگوید: «یزد با محدودیت شدید منابع آب روبهروست و به همین دلیل اجرای طرحهای نوآورانه در زمینه بازتخصیص و بهرهوری آب از اولویتهای اصلی استان بهشمار میرود. یکی از طرحهای مهم در این زمینه، پروژه خط سبز آبرسانی به صنایع است که هدف آن استفاده از پساب تصفیهشده برای تامین آب مورد نیاز صنایع است تا فشار بر منابع آب شرب کاهش پیدا کند.» جعفر رحمانی توضیح میدهد: «با اجرای این طرح، انتقال ۱۵۰ لیتر بر ثانیه پساب تصفیهشده به صنایع استان فراهم شده و در نتیجه بخش قابل توجهی از آب مصرفی صنایع با پساب جایگزین میشود. فاز نخست این پروژه شامل احداث خط انتقالی به طول ۲۲کیلومتر و ساخت یک مخزن ذخیره ۲۰۰۰متر مکعبی بوده که توسط شرکت آب منطقهای اجرا شده اما برای تکمیل فاز دوم که شامل ساخت تصفیهخانه و شبکههای داخلی است، نیاز به تامین اعتبار و مشارکت بخش خصوصی وجود دارد.» این مسئول از اجرای طرح «تابا» بهعنوان یکی دیگر از برنامههای مهم مدیریت منابع آب در استان یاد میکند و میگوید: «این طرح شامل بازار آب، اتاق شیشهای منابع و مصارف و تحویل حجمی آب است. بازار آب استان از اسفند ۱۴۰۲ آغاز بهکار کرده و تاکنون پنج مبادله به حجم حدود ۷۹هزار و ۹۲۰متر مکعب انجام شده که از این میزان بیش از ۱۳هزار متر مکعب آب به نفع سفرههای زیرزمینی ذخیره شده است.»
تغذیه مصنوعی سفرههای زیرزمینی
در استانی مانند یزد که منابع آب سطحی بسیار محدود است، تقویت سفرههای زیرزمینی از طریق مدیریت سیلابها اهمیت ویژهای دارد. معاون طرح و توسعه شرکت سهامی آب منطقهای یزد، در این باره میگوید: «در سال ۱۴۰۴ عملیات لایروبی و رسوببرداری بندهای تغذیه مصنوعی درهگاهان، بهادران ۱ و ۲، عباسآباد مهریز و دم هفت اردکان انجام شد و در مجموع بیش از ۳۴۰هزار متر مکعب رسوب از مخزن این بندها خارج شد. این عملیات با اعتباری بیش از ۵۵میلیارد تومان اجرا شده و هدف اصلی آن افزایش ظرفیت مخازن برای کنترل سیلاب و افزایش نفوذ آب به سفرههای زیرزمینی است.» افشین عالمی با اشاره به ظرفیت سازههای تغذیه مصنوعی استان توضیح میدهد: «در حال حاضر استان یزد دارای ۲۶بند تغذیه مصنوعی با ظرفیتی بیش از ۲۷میلیون متر مکعب است و در سال آبی گذشته بیش از یک میلیون متر مکعب سیلاب توسط این بندها مهار شده. این سازهها نقش مهمی در حفظ منابع آب زیرزمینی دارند و عملیات لایروبی و مرمت سایر بندها نیز در سال جدید در دستور کار قرار گرفته است.»
پایداری تامین آب در شرایط بحرانی
در کنار اجرای طرحهای توسعهای، حفظ پایداری تامین آب شرب در شرایط بحرانی نیز یکی از دغدغههای اصلی مدیریت آب در استان یزد است که در شرایط خاص کشور اهمیت بیشتری پیدا کرده؛ موضوعی که مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان یزد در تشریح اقدامات انجامشده برای پایداری شبکه آبرسانی به جام جم میگوید: «برای مدیریت ذخیره مخازن و پیشگیری از هرگونه کمبود آب برنامهریزیهای لازم انجام شده و تیمهای عملیاتی در آمادهباش کامل قرار دارند. در ایام حساس، ۴۰اکیپ عملیاتی با ۸۰نیروی متخصص آماده خدمترسانی هستند تا در صورت بروز هرگونه مشکل در کوتاهترین زمان وارد عمل شوند.» عالمی ادامه میدهد: «برای شرایط اضطراری، طرحهای پدافندی ویژه تامین آب شرب تدوین و اجرا شده است. تشکیل تیمهای واکنش سریع، آمادهبهکاری چاههای اضطراری، آبگیری مستمر مخازن و امکان تامین آب از شبکههای مجزا از طریق ایستگاههای برداشت از جمله اقداماتی است که برای تضمین پایداری خدمات در نظر گرفته شده است.» به گفته این مسئول، حفاظت شبانهروزی از تأسیسات و مخازن آبرسانی نیز در دستور کار قرار دارد تا حتی در شرایط مشابه دوران جنگ تحمیلی، خدماترسانی به شهروندان بدون وقفه ادامه پیدا کند. مجموعه اقدامات صورت گرفته در یزد نشان میدهد مدیریت آب در این استان نوعی راهبرد بقاست که حیات آن به هر قطره آب وابسته است. از توسعه شبکه فاضلاب و استفاده از پساب در صنعت گرفته تا اجرای طرحهای نوآورانه مدیریت مصرف و تقویت بندهای تغذیه مصنوعی، همه در جهت حفظ منابع محدود آب و تضمین آیندهای پایدار برای مردمی که قرنها در دل کویر زندگی کردهاند در حرکتهستند.
گفت و گو
«جامجم» در گفتوگو با معاون گردشگری وزارت میراث فرهنگی بررسی کرد
دو هدف دشمن از حمله به زیرساختهای گردشگری
