سقوط اسطوره های کارتونی

سال های دور، این قصه مادربزرگ ها بود که کودکان خانه را گردهم جمع و سرگرم می کرد. این قوه تخیل بچه ها بود که تصاویر ذهنی و خیالی از شخصیت های داستان خلق می کرد

کد خبر: ۱۵۴۷۳۵

و هاله ای از احساس و عاطفه پیرامون آنها به وجود می آورد.
در واقع قصه گویی و نقالی در مقام رسانه ای گرم به رشد و تحرک قوه خیال و تکامل ذهنی کودکان کمک می کرد و چه بسا تا دم پیری همچون خاطره ای ماندگار به جهان خیالی و واقعی آنها جان می داد. در سال های بعد اما کتاب نتوانست جانشین قصه گویی های گذشته شود، چرا که فرهنگ شفاهی ما چندان میانه خوبی با کتاب و نوشتار نداشت و نبود فرهنگ مطالعه به بهبود وضع کتابخوانی به جای قصه گویی کمک چندانی نکرد تا البته با ورود به عصر ارتباطات و توسعه فناوری های مدرن ارتباطی رسانه ها بویژه تلویزیون همه را جادو کرد و کودکان بار دیگر به خانه بازگشتند اما این بار به جای مادربزرگ ، دور جعبه جادویی تلویزیون نشستند تا برنامه ها و قصه های کارتونی که مظهر رسانه سرد بودند، حتی تصاویر ذهنی و خیالی شخصیت های قصه را هم برای آنها به تصویر بکشد. تصاویر رنگارنگ و جذاب تلویزیونی خیال کودکان (حتی بزرگسالان) را مجذوب خود کرده بود که آنها دست از کوچه و خیابان شستند و به صفحه کوچک تلویزیون چشم دوختند. تجربه عینی و عملی آنان در بازی های کودکانه بتدریج جای خود را به تخیلات و تجربه های انتزاعی سپرد و گونه ای انفعال رسانه ای ایجاد کرد. برنامه کودک در دنیای تصویر و رسانه ، چنان جایگاه قدرتمندی یافت که بخش عمده ای از سرگرمی بزرگسالان را هم از سهم تماشای تلویزیون به خود اختصاص داد. توسعه فناوری های رایانه ای ، هنر گرافیک و صنایع فرهنگی نیز به ارتقای سطح کیفی برنامه های کودک انجامید. در این میان ، انیمیشن از جایگاه خاصی برخوردار شد. انیمیشن یا نقاشی متحرک از animate به معنای جان بخشیدن گرفته شده است و انیماتورها در واقع به نقاشی ها، طلق ها و عروسک ها جان می بخشند و آنها را متحرک می کنند. تصاویر متحرک اولین بار سال 1884 در سالن های تاریک زیرزمین های پاریس و باتکنیک آیینه های مکثر روی پرده سفید به نمایش در آمدند ، اما در 28 اکتبر 1892 امیل رنو ، بخش تصاویر متحرک خود را در سالن موزه گردون پاریس به حرکت در آورد و به آن تئاتر اتیک نام داد. انیمیشن 10 سال پیش از اختراع سینما به وسیله برادران لومیر متولد شد و مادر سینماست . این ژانر نمایشی توسط مک کی ساخته شد و به اوج خود رسید و والت دیزنی هم صدا را وارد دنیای انیمیشن کرد.در واقع انیمیشن یا کارتون ها بخش عمده ای از دنیای تصویری کودکان را تصاحب کرد. برنامه کودک اکنون در کشور ما به 3 قسمت تقسیم می شود: سریال های کارتونی ، نمایش های عروسکی و برنامه های اجرایی ؛ البته در سال های اخیر حجم کارتون ها نسبت به دهه گذشته کمتر و برنامه های اجرایی و مسابقات تلویزیونی پر رنگ تر شده است . امروزه گرچه توسعه فناوری های تصویری و گرافیک ، امکانات بیشتری برای ساخت انیمیشن های کودکانه را فراهم کرده است ، اماکودکان امروزی نسبت به گذشته احساس تعلق خاطر کمتری با کارتون ها دارند. شاید به جرات بتوان گفت همه ما کودکان 2 دهه پیش و به اصطلاح نسل سوم ، کارتون های زمان کودکی خویش را بیشتر از برنامه ها و شخصیت های کارتونی معاصر دوست داریم . پسرشجاع ، مهاجران ، خانواده دکتر ارنست ، حنا دختری در مزرعه ، بی خانمان ، سندباد ، پینوکیو، پلنگ صورتی ، رابین هود، گالیور، گوریل انگوری و... بخش عظیمی از خاطرات کودکی ما را شکل می دهد که هر کدام به تناسب روان شناختی و جامعه شناسی اش در تجربه کودکانه ما سهیم هستند و به نوستالوژی کودکی نسل ما بدل شده اند. کارتون های امروزی اما بیشتر در وجوه فناورانه خود ظهور کرده اند و بیش از آن که ساختاری داستانی داشته باشند که عناصر و المان های قصه در آن دیده شود، از تخیلات شدید فن محورانه بهره می گیرد که سنخیت کمتری با دنیای واقعی کودکان دارد. به همین دلیل ، به جای ایجاد همذات پنداری و اثرپذیری اخلاقی رفتاری در آنها به قوه تخیل کودک و پرورش ذهنیت ماورایی آنها بیشتر بها می دهد. لذا کمتر به یادگیری منجر می شود. به عبارتی دیگر، قالب کارتون های امروزی بیش از آن که بر جنبه های شناختی و هویتی بنا شود به حیث هیجانی و سرگرمی مورد توجه قرار می گیرد. البته سرگرمی در ذات برنامه های کودک قرار دارد و نوعی بازتولید ابزار بازی در خود نیز هست ، اما وقتی به تنها هدف برنامه های تلویزیونی تقلیل یابد بتدریج اثرگذاری خویش را از دست می دهد و به کنش مندی تجربه های کودکانه کمکی نمی کند. یکی از عناصری که به ماندگاری کارتون های قدیمی تر در ذهن می انجامد، شخصیت پردازی کارتونی است که به مدل سازی تیپ های گوناگون کودکانه تکیه دارد. قهرمان های دنیای کودکان در گذشته بیش از آن که بر توانایی های فوق طبیعی و ماورایی خود شناخته شوند به قدرت فردی مهارت های خود انگیخته استوار بودند و باورپذیری بیشتری داشتند ضمن این که جنس دغدغه ها و آرزوهای آنها به دنیای واقعی کودکان ، نزدیک تر از عالم رویایی و فوق خیال کاراکترهای امروزی بود. شخصیت هایی که به اسطورهای کارتونی بدل می شدند که دنیای آرمانی کودک را تسخیر می کردند، مجموعه این عوامل در نهایت به پذیرش و پردازش کاراکترهای کارتونی از سوی کودکان منتهی می شد. اما در عالم فرامدرن امروزی گویی اسطوره های کارتونی نیز سقوط کرده اند و قهرمانان خیالی نیز دیگر مرده اند. نگارنده معتقد است کارتون های زمان کودکی اش بعکس امروز بیش از آن که بر فرم و صورت بندی های تکنیکی اش تکیه کند به محتوی و عناصر داستانی خود توجه می کرد و لذا به درک تجربه کودکانه از دنیا و عالم انسانی کمک شایانی می کرد.بخش دیگری از برنامه های کودک امروز به نمایش های عروسکی اختصاص دارد که البته بیش از آن که به محصولات خارجی تکیه داشته باشد، تولید تلویزیون داخلی است . در این ژانر کودکانه ، مدرسه موش ها، کلاه قرمزی و پسرخاله آثار برجسته ای هستند که محبوبیت بیشتری در میان کودکان دارند اما در سال های اخیر چنین مجموعه هایی کمتر تولید می شوند و یا دست کم آثار قدرتمند و قابل اعتنایی در این حوزه دیده نمی شود و در عوض گرایش غالب به سوی ساخت برنامه های اجرایی است که به جای ساخت شخصیت های کارتونی یا عروسک های کودکانه به تربیت مجریان برنامه کودک می اندیشد. مجریان که با کاربرد زبان کودکانه و حرکات و اداهای بر ساخته آن توجه کودک را به خود جلب می کنند، معمولا برای جذابیت کودکانه این برنامه از عروسک هایی نیز استفاده می کنند که به مجری در ارتباط بر قرار کردن با کودکان کمک کند. مهمترین نقطه آسیب پذیری چنین برنامه هایی مثل بسیاری از برنامه های اجرایی تکیه بیش از حد بر گفتگو و حرف های تکراری است که به خصوصیات روان شناختی کودک توجه نمی کند و موجبات خستگی و دلزدگی آنان را فراهم می کند.کودکان عصر رسانه امروز بیش از آن که تحت تاثیر والدین و همسالان خود باشند از شخصیت های رسانه ای و قهرمان های تلویزیونی الگو می گیرند و به واسطه همانندسازی های رفتاری به تجربه جهانی واقعی دست می زنند لذا برنامه کودک صرفا یک سرگرمی نیست ، تصویری از تجربه بشری است که نباید با تصورات فوق بشری از واقعیت تهی شود.