جنگ ۱۲ روزه در قاب جشنواره مستند
هر پاییز، شبکه مستند سیما میزبان جشنواره تلویزیونی مستند میشود اما امسال جنگ ۱۲روزه همه چیز را تغییر داد. واقعیت زودتر از موعد رسید. این رویداد نهتنها تیتر رسانهها شد بلکه انگیزه اصلی مستندسازان را برای روایتگری دوچندان کرد. گروههای بسیاری از سراسر کشور خودجوش دوربین بهدست گرفتند و سیل آثار تازه زودتر از انتظار به دبیرخانه جشنواره رسید.
حسین زارعزاده، مدیر شبکه مستند در گفتوگو با جامجم میگوید: «جنگ ۱۲روزه همافزایی طبیعی میان مستندسازان ایجاد کرد. حجم آثار چنان زیاد بود که ادامه کار با تقویم قبلی بهمعنای نادیده گرفتن بخشی از آنها میشد. این شایسته جشنواره نبود.» او تأکید میکند: جشنواره فقط رویداد نمایشی نیست بلکه آینه واکنش مستندسازان به واقعیت جامعه است. نمیتوان نسبت به زمان بیتفاوت بود. بنابراین مهلت ارسال آثار تمدید و پخش تلویزیونی به تعویق افتاد تا فرصت تکمیل کارها فراهم شود. این تصمیم، انعطاف فرهنگی و نشانه پویایی جشنواره بود. زارعزاده میگوید: «جشنوارهها برای زنده ماندن باید به صدای جامعه گوش دهند. مستندسازان در میدانند و جشنواره باید همراه آنها حرکت کند.» این تغییر، تأخیر اولیه را به فرصتی برای غنای محتوایی تبدیل کرد. مدیر شبکه مستند معتقد است امسال یکی از قویترین دورهها از نظر پیوند با واقعیتهای روز ایران و منطقه خواهد بود؛ جشنواره از قاب تلویزیون فراتر رفته و به گفتوگوی عمومی درباره واقعیت تبدیل میشود. با این اوصاف جشنواره زمان خود را با واقعیت هماهنگ کرد. وی میگوید: «مستندساز، فرزند زمانه خود است و جشنواره تلویزیونی مستند امسال دقیقا از این نگاه شکل گرفته است.»
تقویم تازه و همزمانی با جشنواره حقیقت
در هر دوره جشنواره تلویزیونی مستند، تقویم نمایش آثار حساسترین بخش برنامهریزی است. زیرا نهتنها به پخش تلویزیونی بلکه به تعامل با دیگر رویدادهای سینمای مستند کشور مرتبط است. امسال این هماهنگی اهمیت بیشتری یافت.
حسین زارعزاده میگوید: «پخش آثار از ۲۴آبان آغاز شد اما برای پرهیز از تداخل با جشنواره سینماحقیقت، در ایام برگزاری آن پخش موقتا متوقف و پس از پایانش ادامه یافت. این تصمیم فشار زمانی را از مستندسازان، بینندگان و رسانهها برداشت این عملکرد و فرصت حضور پررنگ در هر دو رویداد را فراهم و عدالت رسانهای را حفظ کرد. شبکه مستند بهجای رقابت، همافزایی را تقویت کرده است.»
زارعزاده تأکید میکند: «ما و سینماحقیقت مکمل یکدیگر هستیم. آنها مخاطب حرفهای و دانشگاهی دارند و ما مخاطب عمومی. هر دو به گسترش فرهنگ دیدن واقعیت کمک میکنیم.» این تقسیم هوشمندانه، گلایههای گذشته از تداخل زمانی را برطرف کرده است. با توافق مرکز گسترش و دبیرخانه سینماحقیقت، فاصله زمانی مشخص ایجاد شد تا فیلمها پس از اکران سینمایی، با فاصله چندماهه وارد پخش تلویزیونی شده و از دیده شدن در رسانه ملی بهرهمند شوند. این هماهنگی تعامل ساختاری میان تلویزیون و سینمای مستند را تقویت میکند و میتواند به تقویم منسجم برای مستندسازان منجر شود. زارعزاده میگوید: «هدف ما افزایش فرصت دیده شدن آثار است. دایره مخاطبان چندبرابر میشود و رقابت جای خود را به گسترش تماشا میدهد.» بدین ترتیب جشنواره امسال با تقویم تازه، پلی میان رسانه و سینما زد که از دل واقعیت عبور کرده و به مخاطب گستردهتری برسد.
تمرکززدایی فرهنگی؛ صدای شهرستانها در تلویزیون
«عدالت فرهنگی» کلیدواژه اصلی گفتوگو با حسین زارعزاده است؛ مفهومی که بهگفته او نه شعار اداری، بلکه ماموریت جدی شبکه مستند و جشنواره تلویزیونی مستند شده است. زارعزاده با استناد به سند تحول رسانهملی میگوید: «صداوسیما بر عدالتگستری فرهنگی تاکید دارد و شبکه مستند آن را عملی میکند. یکی از نمودها تمرکززدایی از پایتخت است؛ اختتامیه دورههای گذشته در کاشان و همدان برگزار شد و امسال نیز در یکی از شهرستانها خواهد بود. اما تمرکززدایی فراتر از ایجاد تنوع در مکان برگزاری، به محتوای آثار هم سرایت کرده. زارعزاده توضیح میدهد: هدف، برجستهکردن روایت ایرانِ کمتردیدهشده -از جنوب شرقی تا شمال غربی، از روستاهای مرزی تا شهرهای کوچک صنعتی- است که قهرمانان بینامونشانی دارند. این رویکرد نگاه پایتختمحور را میشکند و به مستندسازی بومی جان تازهای میدهد. شبکه مستند بستر دیدهشدن فیلمسازان جوان شهرستانی و ارتقای روایتهای محلی به سطح ملی را فراهم میکند. استعدادهای شگفتانگیز شهرستانها بهدلیل کمبود امکانات کمتر فرصت یافتهاند؛ برگزاری اختتامیه در این شهرها و پخش بخشی از آثار از مراکز استانی، پلی میان مستندسازان محلی و مخاطب سراسری میسازد. تجربه کاشان و همدان نشان داد این روند تاثیر مثبت دارد: استقبال مردم، درگیری دانشجویان و حتی شروع تولید مستند توسط گروههای محلی. تمرکززدایی فرآیندی زنده و مردمی است، نه فقط تصمیم مدیریتی.»
زارعزاده تاکید میکند: «جشنواره برای مردمیماندن باید به جغرافیای مردم نزدیک شود. نمیتوان از عدالت فرهنگی سخن گفت اما همهچیز در تهران بماند. جشنواره باید از قاب تلویزیون فراتر رود و در شهرها جریان داشته باشد تا به مستندسازی ایران جان دوباره بدهد. به این ترتیب، تمرکززدایی امسال نهتنها تغییر مکان اختتامیه، بلکه نماد تغییر نگاه به مستندسازی ایرانی است؛ تصویری تازه از ایران واقعی، متنوع و چندصدایی.»
سه بخش ویژه برای ایران، محیط زیست و تولید ملی
در نهمین دوره جشنواره تلویزیونی مستند، موضوعات محوری برای ارائه تصویر کاملی از جامعه امروز ایران -از دغدغههای هویتی تا چالشهای زیستمحیطی و اقتصادی- انتخاب شدهاند. حسین زارعزاده میگوید: «امسال سه بخش ویژه داریم: «ایران عزیز»، «محیط زیست و تنوع زیستی» و «تولید ملی» که هر کدام بازتاب اولویتهای فرهنگی و اجتماعی کشورند. در بخش ایران عزیز، مستندها به هویت ملی، مردمشناسی، اقوام، زبانها و آیینهای بومی میپردازند تا تصویری تازه از ایران متنوع و چندصدایی ارائه دهند. بخش محیط زیست به حیاتوحش، منابع طبیعی و اکوسیستمهای آسیبپذیر اختصاص دارد و همیشه پرمخاطب بوده، زیرا مخاطبان به طبیعت ایران علاقه عمیقی دارند. بخش تولید ملی نیز تلاش کارآفرینان، کارگران و صنعتگران را روایت میکند تا امید و خودباوری را تقویت کند.» این محورها از نیازهای امروز جامعه برگرفته شدهاند. زارعزاده توضیح میدهد: «سال گذشته مقاومت محور ویژه بود و استقبال بالایی داشت اما امسال به مسائل زیربناییتر پرداختیم؛ محیط زیست بهدلیل دغدغههای ملی مانند کمبود آب و تغییرات اقلیمی و تولید ملی در راستای سیاستهای حمایت از تولید داخلی برای روایت امید اقتصادی. هر سه بخش با مشورت کارشناسان اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی انتخاب شدهاند. مستندساز باید این حوزهها را با نگاه انسانی و ملموس روایت کند؛ مثلا در حوزه محیط زیست، نه فقط طبیعت، بلکه پرداختن به تعامل انسان با آن و در زمینه تولید ملی، روایت زندگی افرادی که چرخ تولید را میچرخانند.» این رویکرد همچنین چالش قدیمی تداخل جشنوارهها و محدودیت پخش تلویزیونی را برطرف کرده که سالها بسیاری از تولیدات حرفهای را از حضور در جشنواره بازمیداشت. زارعزاده با تأکید بر جنبههای آموزشی اظهار کرد: «بنا داریم کارگاههای مشترکی را با همکاری مرکز گسترش برگزار کنیم تا مستندسازان جوان از تجربیات حرفهایها بهرهمند شوند. هدف این است که چرخه تولید، نمایش و آموزش به هم پیوند بخورد و در این میان، تلویزیون نقش حلقه رابط را ایفا کند.» او با تأکید بر ابعاد ملی جشنواره خاطرنشان کرد: «این رویداد اگرچه از دل رسانه ملی برخاسته، اما مأموریتی فراتر بر عهده دارد؛ جشنواره، سکویی برای روایتگران حقیقت و بستری برای تعامل با وجدان بیدار جامعه است. این تصمیم شبکه مستند، نقطه عطفی در رابطه تلویزیون و جامعه مستندسازان است؛ گامی برای زدودن دیوارها و بازکردن مسیر تازه برای دیدهشدن واقعیت در همه ابعاد.»
جزئیات نحوه پخش آثار؛ از فرم ثبتنام تا رأی مردم
یکی از ویژگیهای متمایز جشنواره تلویزیونی مستند، پخش آثار از قاب رسانهملی و مشارکت مستقیم مردم در فرآیند داوری است؛ امکانی که عملا این جشنواره را به بزرگترین رویداد تلویزیونی مستندسازی کشور تبدیل کرده است. دبیر جشنواره درباره جزئیات این روند میگوید: «هر تهیهکننده یا سازمان تولیدکننده هنگام ثبتنام در جشنواره، فرمی را تکمیل میکند که در آن به شبکه مستند اجازه پخش محدود در ایام جشنواره داده میشود. طبق این توافق، هر مستند میتواند تا سه بار از تلویزیون پخش شود. این مجوز، صرفا برای ایام برگزاری جشنواره معتبر است و پس از پایان آن، حقوق پخش به تهیهکننده بازمیگردد.» به گفته او، این سازوکار نهتنها شفافیت حقوقی را تضمین میکند، بلکه باعث اعتماد بیشتر مستندسازان نیز شده است: «در سالهای گذشته، برخی فیلمسازان نگران بودند که پس از پخش تلویزیونی، دیگر نتوانند از اثرشان در فستیوالهای دیگر استفاده کنند. ما تلاش کردیم این نگرانی را برطرف کنیم. جشنواره تلویزیونی مستند در چارچوبی روشن فعالیت میکند و حقوق تهیهکننده و کارگردان کاملا محفوظ است.» اما بخش جذاب ماجرا، حضور مستقیم مردم در فرآیند داوری است. زارعزاده با اشاره به تجربه موفق سالهای گذشته توضیح میدهد: «همزمان با پخش هر مستند، نسخه آنلاین آن نیز در سایت شبکه قرار میگیرد. مخاطبان میتوانند ضمن تماشای آثار، نظرات خود را ثبت کرده و از طریق سامانه پیامکی یا فرم آنلاین در نظرسنجی شرکت کنند. مجموع این آرا در کنار داوری تخصصی، بر نتایج نهایی تأثیر دارد. ما در دوره قبل چندصدهزار پیامک از مخاطبان دریافت کردیم که نشاندهنده استقبال مردم و اعتبار مردمی جشنواره است.» او اضافه میکند: «هدف ما این است که فاصله میان مستندساز و مخاطب کمتر شود. وقتی مردم در انتخاب بهترین اثر نقش دارند، حس تعلق بیشتری به برنامه پیدا میکنند. از سوی دیگر، برای مستندساز نیز انگیزهای مضاعف ایجاد میکند که بداند اثرش نهتنها توسط داوران حرفهای، بلکه توسط مردم عادی نیز قضاوت خواهد شد.» زارعزاده با اشاره به مأموریت رسانهملی میگوید: «ما میخواهیم تلویزیون خانه مستندهای مردم باشد. هر فیلمی که راوی حقیقت باشد، در شبکه مستند جا دارد. چه مستندهای تولید حرفهای باشند و چه آثار مستندسازان جوان از شهرستانها؛ مهم این است که روایت صادقانهای از واقعیت ارائه دهند. پخش تلویزیونی این آثار به آنها جان تازهای میدهد، چون صدایشان را به گوش میلیونها نفر میرساند.» به این ترتیب، جشنواره تلویزیونی مستند نهفقط عرصهای برای رقابت فیلمها، بلکه میدانی برای گفتوگوی مستقیم میان سازندگان و مخاطبان است؛ گفتوگویی که هرسال گستردهتر میشود و بهتدریج سیمای تازهای از مستندسازی ایرانی در قاب تلویزیون ترسیم میکند.
آمار آثار رسیده و برنامهریزی نهایی
با وجود تغییرات در تقویم جشنواره و تأخیر در آغاز پخش، نهمین دوره جشنواره تلویزیونی مستند با استقبالی فراتر از انتظار روبهرو شده است. بسیاری از مستندسازان در روزهای پس از جنگ ۱۲روزه بهصورت خودجوش دست به کار شدند و آثار خود را به دبیرخانه جشنواره فرستادند. زارعزاده میگوید: «تاکنون تعداد قابلتوجهی اثر درباره جنگ ۱۲روزه به دستمان رسیده است. این آثار از نقاط مختلف کشور ارسال شده؛ از تولیدات مستقل گرفته تا آثار مراکز استانی صداوسیما و گروههای مستندساز آزاد. با توجه به این استقبال، تصمیم گرفتیم مهلت ارسال آثار در بیشتر بخشها را تا زمانی دیگر تمدید کنیم تا گروههایی که هنوز در حال تدوین و تکمیل کارهایشان هستند فرصت شرکت پیدا کنند. البته در بخش مجموعه مستند، بهدلیل حجم برنامهریزی پخش، تقویم همانند گذشته باقی مانده و تمدید شامل آن نمیشود.»
از رویداد تا روایت؛ افزایش چشمگیر مستندهای جنگ ۱۲روزه
به گفته زارعزاده، جنگ ۱۲روزه و بازتاب رسانهای آن سبب شد تا جشنواره امسال حال و هوایی متفاوت پیدا کند: «در مدت کوتاهی بعد از این واقعه، موجی از تولید مستند در سراسر کشور شکل گرفت. این اتفاق نشان داد جامعه مستندسازی ما چقدر نسبت به مسائل ملی و انسانی حساس است. از مراکز استانی گرفته تا گروههای مستقل، همه تلاش کردند این رویداد را از زاویهای انسانی، تحلیلی یا میدانی روایت کنند. همین امر باعث شد تعداد آثار مرتبط با این موضوع از چند برابر دورههای گذشته بیشتر شود.» او اضافه میکند: «در واقع، این مستندها فقط روایت جنگ نیست، بلکه بخشی از حافظه جمعی ملت ایران درباره ایستادگی، مظلومیت و حقیقتجویی است. برای ما مهم بود که این صداها شنیده شود، بههمین خاطر تصمیم گرفتیم زمان بیشتری برای ارسال و ثبت آثار درنظر بگیریم تا هیچ اثری پشت در نماند.»
انتخاب شهر میزبان؛ اختتامیه در مسیر تمرکززدایی
یکی دیگر از بخشهای جذاب جشنواره امسال، برگزاری مراسم اختتامیه در یکی از شهرستانهاست؛ تصمیمی که ادامه سیاست تمرکززدایی فرهنگی شبکه مستند است. زارعزاده در اینباره میگوید: «هنوز مکان برگزاری اختتامیه نهایی نشده اما بین دو شهر گزینه داریم. در حال بررسی امکانات فنی، زیرساختی و همکاریهای محلی هستیم و ظرف هشت تا ۱۰ روز آینده مکان دقیق مشخص میشود. هدف ما این است که هر دوره از جشنواره، به بهانه برگزاری مراسم پایانی، فرصت معرفی یکی از شهرهای کشور را فراهم کند. در دورههای قبل، کاشان و همدان میزبان ما بودند و تجربه بسیار موفقی رقم خورد. امسال هم تلاش میکنیم این روند ادامه پیدا کند.» زارعزاده درباره بخش بینالملل میگوید: «امسال بهدلیل تغییرات تقویم و تمرکز بر تولیدات داخلی، بخش بینالملل برگزار نشد اما در دورههای آینده قصد داریم این بخش را دوباره احیا کرده و جشنواره را به یک رویداد معتبر جهانی تبدیل کنیم که آثار خارجی و داخلی را همزمان پوشش دهد. مهمترین هدف ما این است که جشنواره تلویزیونی مستند ویترین حقیقت باشد؛ جایی که مردم، ایران و مستندسازان در کنار هم دیده شوند. هر اثر مستند، فرصتی است برای نشان دادن واقعیتها و روایت داستانهای کمتردیدهشده کشور و جشنواره محلی است برای تجمیع این صداها.»
تقویم تازه و همزمانی با جشنواره حقیقت
در هر دوره جشنواره تلویزیونی مستند، تقویم نمایش آثار حساسترین بخش برنامهریزی است. زیرا نهتنها به پخش تلویزیونی بلکه به تعامل با دیگر رویدادهای سینمای مستند کشور مرتبط است. امسال این هماهنگی اهمیت بیشتری یافت.
حسین زارعزاده میگوید: «پخش آثار از ۲۴آبان آغاز شد اما برای پرهیز از تداخل با جشنواره سینماحقیقت، در ایام برگزاری آن پخش موقتا متوقف و پس از پایانش ادامه یافت. این تصمیم فشار زمانی را از مستندسازان، بینندگان و رسانهها برداشت این عملکرد و فرصت حضور پررنگ در هر دو رویداد را فراهم و عدالت رسانهای را حفظ کرد. شبکه مستند بهجای رقابت، همافزایی را تقویت کرده است.»
زارعزاده تأکید میکند: «ما و سینماحقیقت مکمل یکدیگر هستیم. آنها مخاطب حرفهای و دانشگاهی دارند و ما مخاطب عمومی. هر دو به گسترش فرهنگ دیدن واقعیت کمک میکنیم.» این تقسیم هوشمندانه، گلایههای گذشته از تداخل زمانی را برطرف کرده است. با توافق مرکز گسترش و دبیرخانه سینماحقیقت، فاصله زمانی مشخص ایجاد شد تا فیلمها پس از اکران سینمایی، با فاصله چندماهه وارد پخش تلویزیونی شده و از دیده شدن در رسانه ملی بهرهمند شوند. این هماهنگی تعامل ساختاری میان تلویزیون و سینمای مستند را تقویت میکند و میتواند به تقویم منسجم برای مستندسازان منجر شود. زارعزاده میگوید: «هدف ما افزایش فرصت دیده شدن آثار است. دایره مخاطبان چندبرابر میشود و رقابت جای خود را به گسترش تماشا میدهد.» بدین ترتیب جشنواره امسال با تقویم تازه، پلی میان رسانه و سینما زد که از دل واقعیت عبور کرده و به مخاطب گستردهتری برسد.
تمرکززدایی فرهنگی؛ صدای شهرستانها در تلویزیون
«عدالت فرهنگی» کلیدواژه اصلی گفتوگو با حسین زارعزاده است؛ مفهومی که بهگفته او نه شعار اداری، بلکه ماموریت جدی شبکه مستند و جشنواره تلویزیونی مستند شده است. زارعزاده با استناد به سند تحول رسانهملی میگوید: «صداوسیما بر عدالتگستری فرهنگی تاکید دارد و شبکه مستند آن را عملی میکند. یکی از نمودها تمرکززدایی از پایتخت است؛ اختتامیه دورههای گذشته در کاشان و همدان برگزار شد و امسال نیز در یکی از شهرستانها خواهد بود. اما تمرکززدایی فراتر از ایجاد تنوع در مکان برگزاری، به محتوای آثار هم سرایت کرده. زارعزاده توضیح میدهد: هدف، برجستهکردن روایت ایرانِ کمتردیدهشده -از جنوب شرقی تا شمال غربی، از روستاهای مرزی تا شهرهای کوچک صنعتی- است که قهرمانان بینامونشانی دارند. این رویکرد نگاه پایتختمحور را میشکند و به مستندسازی بومی جان تازهای میدهد. شبکه مستند بستر دیدهشدن فیلمسازان جوان شهرستانی و ارتقای روایتهای محلی به سطح ملی را فراهم میکند. استعدادهای شگفتانگیز شهرستانها بهدلیل کمبود امکانات کمتر فرصت یافتهاند؛ برگزاری اختتامیه در این شهرها و پخش بخشی از آثار از مراکز استانی، پلی میان مستندسازان محلی و مخاطب سراسری میسازد. تجربه کاشان و همدان نشان داد این روند تاثیر مثبت دارد: استقبال مردم، درگیری دانشجویان و حتی شروع تولید مستند توسط گروههای محلی. تمرکززدایی فرآیندی زنده و مردمی است، نه فقط تصمیم مدیریتی.»
زارعزاده تاکید میکند: «جشنواره برای مردمیماندن باید به جغرافیای مردم نزدیک شود. نمیتوان از عدالت فرهنگی سخن گفت اما همهچیز در تهران بماند. جشنواره باید از قاب تلویزیون فراتر رود و در شهرها جریان داشته باشد تا به مستندسازی ایران جان دوباره بدهد. به این ترتیب، تمرکززدایی امسال نهتنها تغییر مکان اختتامیه، بلکه نماد تغییر نگاه به مستندسازی ایرانی است؛ تصویری تازه از ایران واقعی، متنوع و چندصدایی.»
سه بخش ویژه برای ایران، محیط زیست و تولید ملی
در نهمین دوره جشنواره تلویزیونی مستند، موضوعات محوری برای ارائه تصویر کاملی از جامعه امروز ایران -از دغدغههای هویتی تا چالشهای زیستمحیطی و اقتصادی- انتخاب شدهاند. حسین زارعزاده میگوید: «امسال سه بخش ویژه داریم: «ایران عزیز»، «محیط زیست و تنوع زیستی» و «تولید ملی» که هر کدام بازتاب اولویتهای فرهنگی و اجتماعی کشورند. در بخش ایران عزیز، مستندها به هویت ملی، مردمشناسی، اقوام، زبانها و آیینهای بومی میپردازند تا تصویری تازه از ایران متنوع و چندصدایی ارائه دهند. بخش محیط زیست به حیاتوحش، منابع طبیعی و اکوسیستمهای آسیبپذیر اختصاص دارد و همیشه پرمخاطب بوده، زیرا مخاطبان به طبیعت ایران علاقه عمیقی دارند. بخش تولید ملی نیز تلاش کارآفرینان، کارگران و صنعتگران را روایت میکند تا امید و خودباوری را تقویت کند.» این محورها از نیازهای امروز جامعه برگرفته شدهاند. زارعزاده توضیح میدهد: «سال گذشته مقاومت محور ویژه بود و استقبال بالایی داشت اما امسال به مسائل زیربناییتر پرداختیم؛ محیط زیست بهدلیل دغدغههای ملی مانند کمبود آب و تغییرات اقلیمی و تولید ملی در راستای سیاستهای حمایت از تولید داخلی برای روایت امید اقتصادی. هر سه بخش با مشورت کارشناسان اجتماعی، اقتصادی و زیستمحیطی انتخاب شدهاند. مستندساز باید این حوزهها را با نگاه انسانی و ملموس روایت کند؛ مثلا در حوزه محیط زیست، نه فقط طبیعت، بلکه پرداختن به تعامل انسان با آن و در زمینه تولید ملی، روایت زندگی افرادی که چرخ تولید را میچرخانند.» این رویکرد همچنین چالش قدیمی تداخل جشنوارهها و محدودیت پخش تلویزیونی را برطرف کرده که سالها بسیاری از تولیدات حرفهای را از حضور در جشنواره بازمیداشت. زارعزاده با تأکید بر جنبههای آموزشی اظهار کرد: «بنا داریم کارگاههای مشترکی را با همکاری مرکز گسترش برگزار کنیم تا مستندسازان جوان از تجربیات حرفهایها بهرهمند شوند. هدف این است که چرخه تولید، نمایش و آموزش به هم پیوند بخورد و در این میان، تلویزیون نقش حلقه رابط را ایفا کند.» او با تأکید بر ابعاد ملی جشنواره خاطرنشان کرد: «این رویداد اگرچه از دل رسانه ملی برخاسته، اما مأموریتی فراتر بر عهده دارد؛ جشنواره، سکویی برای روایتگران حقیقت و بستری برای تعامل با وجدان بیدار جامعه است. این تصمیم شبکه مستند، نقطه عطفی در رابطه تلویزیون و جامعه مستندسازان است؛ گامی برای زدودن دیوارها و بازکردن مسیر تازه برای دیدهشدن واقعیت در همه ابعاد.»
جزئیات نحوه پخش آثار؛ از فرم ثبتنام تا رأی مردم
یکی از ویژگیهای متمایز جشنواره تلویزیونی مستند، پخش آثار از قاب رسانهملی و مشارکت مستقیم مردم در فرآیند داوری است؛ امکانی که عملا این جشنواره را به بزرگترین رویداد تلویزیونی مستندسازی کشور تبدیل کرده است. دبیر جشنواره درباره جزئیات این روند میگوید: «هر تهیهکننده یا سازمان تولیدکننده هنگام ثبتنام در جشنواره، فرمی را تکمیل میکند که در آن به شبکه مستند اجازه پخش محدود در ایام جشنواره داده میشود. طبق این توافق، هر مستند میتواند تا سه بار از تلویزیون پخش شود. این مجوز، صرفا برای ایام برگزاری جشنواره معتبر است و پس از پایان آن، حقوق پخش به تهیهکننده بازمیگردد.» به گفته او، این سازوکار نهتنها شفافیت حقوقی را تضمین میکند، بلکه باعث اعتماد بیشتر مستندسازان نیز شده است: «در سالهای گذشته، برخی فیلمسازان نگران بودند که پس از پخش تلویزیونی، دیگر نتوانند از اثرشان در فستیوالهای دیگر استفاده کنند. ما تلاش کردیم این نگرانی را برطرف کنیم. جشنواره تلویزیونی مستند در چارچوبی روشن فعالیت میکند و حقوق تهیهکننده و کارگردان کاملا محفوظ است.» اما بخش جذاب ماجرا، حضور مستقیم مردم در فرآیند داوری است. زارعزاده با اشاره به تجربه موفق سالهای گذشته توضیح میدهد: «همزمان با پخش هر مستند، نسخه آنلاین آن نیز در سایت شبکه قرار میگیرد. مخاطبان میتوانند ضمن تماشای آثار، نظرات خود را ثبت کرده و از طریق سامانه پیامکی یا فرم آنلاین در نظرسنجی شرکت کنند. مجموع این آرا در کنار داوری تخصصی، بر نتایج نهایی تأثیر دارد. ما در دوره قبل چندصدهزار پیامک از مخاطبان دریافت کردیم که نشاندهنده استقبال مردم و اعتبار مردمی جشنواره است.» او اضافه میکند: «هدف ما این است که فاصله میان مستندساز و مخاطب کمتر شود. وقتی مردم در انتخاب بهترین اثر نقش دارند، حس تعلق بیشتری به برنامه پیدا میکنند. از سوی دیگر، برای مستندساز نیز انگیزهای مضاعف ایجاد میکند که بداند اثرش نهتنها توسط داوران حرفهای، بلکه توسط مردم عادی نیز قضاوت خواهد شد.» زارعزاده با اشاره به مأموریت رسانهملی میگوید: «ما میخواهیم تلویزیون خانه مستندهای مردم باشد. هر فیلمی که راوی حقیقت باشد، در شبکه مستند جا دارد. چه مستندهای تولید حرفهای باشند و چه آثار مستندسازان جوان از شهرستانها؛ مهم این است که روایت صادقانهای از واقعیت ارائه دهند. پخش تلویزیونی این آثار به آنها جان تازهای میدهد، چون صدایشان را به گوش میلیونها نفر میرساند.» به این ترتیب، جشنواره تلویزیونی مستند نهفقط عرصهای برای رقابت فیلمها، بلکه میدانی برای گفتوگوی مستقیم میان سازندگان و مخاطبان است؛ گفتوگویی که هرسال گستردهتر میشود و بهتدریج سیمای تازهای از مستندسازی ایرانی در قاب تلویزیون ترسیم میکند.
آمار آثار رسیده و برنامهریزی نهایی
با وجود تغییرات در تقویم جشنواره و تأخیر در آغاز پخش، نهمین دوره جشنواره تلویزیونی مستند با استقبالی فراتر از انتظار روبهرو شده است. بسیاری از مستندسازان در روزهای پس از جنگ ۱۲روزه بهصورت خودجوش دست به کار شدند و آثار خود را به دبیرخانه جشنواره فرستادند. زارعزاده میگوید: «تاکنون تعداد قابلتوجهی اثر درباره جنگ ۱۲روزه به دستمان رسیده است. این آثار از نقاط مختلف کشور ارسال شده؛ از تولیدات مستقل گرفته تا آثار مراکز استانی صداوسیما و گروههای مستندساز آزاد. با توجه به این استقبال، تصمیم گرفتیم مهلت ارسال آثار در بیشتر بخشها را تا زمانی دیگر تمدید کنیم تا گروههایی که هنوز در حال تدوین و تکمیل کارهایشان هستند فرصت شرکت پیدا کنند. البته در بخش مجموعه مستند، بهدلیل حجم برنامهریزی پخش، تقویم همانند گذشته باقی مانده و تمدید شامل آن نمیشود.»
از رویداد تا روایت؛ افزایش چشمگیر مستندهای جنگ ۱۲روزه
به گفته زارعزاده، جنگ ۱۲روزه و بازتاب رسانهای آن سبب شد تا جشنواره امسال حال و هوایی متفاوت پیدا کند: «در مدت کوتاهی بعد از این واقعه، موجی از تولید مستند در سراسر کشور شکل گرفت. این اتفاق نشان داد جامعه مستندسازی ما چقدر نسبت به مسائل ملی و انسانی حساس است. از مراکز استانی گرفته تا گروههای مستقل، همه تلاش کردند این رویداد را از زاویهای انسانی، تحلیلی یا میدانی روایت کنند. همین امر باعث شد تعداد آثار مرتبط با این موضوع از چند برابر دورههای گذشته بیشتر شود.» او اضافه میکند: «در واقع، این مستندها فقط روایت جنگ نیست، بلکه بخشی از حافظه جمعی ملت ایران درباره ایستادگی، مظلومیت و حقیقتجویی است. برای ما مهم بود که این صداها شنیده شود، بههمین خاطر تصمیم گرفتیم زمان بیشتری برای ارسال و ثبت آثار درنظر بگیریم تا هیچ اثری پشت در نماند.»
انتخاب شهر میزبان؛ اختتامیه در مسیر تمرکززدایی
یکی دیگر از بخشهای جذاب جشنواره امسال، برگزاری مراسم اختتامیه در یکی از شهرستانهاست؛ تصمیمی که ادامه سیاست تمرکززدایی فرهنگی شبکه مستند است. زارعزاده در اینباره میگوید: «هنوز مکان برگزاری اختتامیه نهایی نشده اما بین دو شهر گزینه داریم. در حال بررسی امکانات فنی، زیرساختی و همکاریهای محلی هستیم و ظرف هشت تا ۱۰ روز آینده مکان دقیق مشخص میشود. هدف ما این است که هر دوره از جشنواره، به بهانه برگزاری مراسم پایانی، فرصت معرفی یکی از شهرهای کشور را فراهم کند. در دورههای قبل، کاشان و همدان میزبان ما بودند و تجربه بسیار موفقی رقم خورد. امسال هم تلاش میکنیم این روند ادامه پیدا کند.» زارعزاده درباره بخش بینالملل میگوید: «امسال بهدلیل تغییرات تقویم و تمرکز بر تولیدات داخلی، بخش بینالملل برگزار نشد اما در دورههای آینده قصد داریم این بخش را دوباره احیا کرده و جشنواره را به یک رویداد معتبر جهانی تبدیل کنیم که آثار خارجی و داخلی را همزمان پوشش دهد. مهمترین هدف ما این است که جشنواره تلویزیونی مستند ویترین حقیقت باشد؛ جایی که مردم، ایران و مستندسازان در کنار هم دیده شوند. هر اثر مستند، فرصتی است برای نشان دادن واقعیتها و روایت داستانهای کمتردیدهشده کشور و جشنواره محلی است برای تجمیع این صداها.»
تازه ها
پیشنهاد سردبیر
در یادداشتی اختصاصی برای جام جم آنلاین مطرح شد
جنبش مردمی سوریه
در یادداشتی اختصاصی برای جام جم آنلاین مطرح شد
زمان دیپلماسی برای حمایت از مقاومت
گفت و گو
معاون دانشگاه بینالمللی مذاهب اسلامی تهران در گفتوگو با جام جم آنلاین:
امام علی(ع) مظهر جهاد عدالت محور است/ شهید سلیمانی، مصداق بارز الگوی جهادی قرآن
