جبرگرایی ژنتیکی در برابر جبرگرایی محیطی

دوگانگی طبیعت در برابر تربیت از آن ساده‌انگاری‌های است که میان‌کنش‌های عمیقاً پیچیده را به دو گزینه فرو می‌کاهد؛ دو گزینه‌ای که از نظر اخلاقی سیاه و سپید است. باور به اثر طبیعت که در معنای امروزی آن یعنی اطلاعات ژنتیکی که در درون یاخته‌های سازنده یک فرد یافت می‌شود، یعنی باور به جبرگرایی و توجیه تفاوت‌های اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و غیره میان افراد؛ باور به تربیت، یعنی محیطی که فرد و یاخته‌های فرد در آن پدید آمده، تکوین یافته و رشد می‌کنند، یعنی باور به امکان برابری اجتماعی و اقتصادی. آنچه در این بحث از نظرها ناپیدا می‌ماند این است که محیط ما از محیط رحم مادر گرفته تا انواع رویدادهایی که در اطراف ما رخ می‌دهد، به‌گونه‌ای تصادفی و غیرنظام‌مند سرنوشت ما را تحت تأثیر قرار می‌دهد و باور به ارجحیت عوامل محیطی بر عوامل ژنتیکی خود نوع جبرمحیطی را فرض می‌کند که چندان از جبر ژنتیکی بهتر نیست.
اما از مهم‌ترین مسائل بحث میان اثر طبیعت و تربیت، ساده‌انگاری چگونگی اثر عوامل ژنتیکی بر صفات هستند. این‌که ۵۰ درصد تفاوت‌های میان افراد در مصرف دخانیات به تفاوت‌های ژنتیکی بر می‌گردد به این معنا نیست که ژنی خاص وجود دارد که افراد را به مصرف دخانیات وا می‌دارد. این تفاوت‌های ژنتیکی می‌تواند به هزار حرف در ژنوم انسان اشاره کند که در میان افراد مشترک است و میان این تفاوت‌ها و مصرف دخانیات همبستگی آماری مشاهده می‌شود. شمار زیاد حروف ژنتیکی (که در ادبیات تخصصی آلِل یا دِگَره خوانده می‌شود) درگیر در صفتی چون استعمال دخانیات به این معناست که در این میان‌کنش‌ها تنها دو ویژگی رفتاری سیاه و سفید در قالب سیگار کشیدن یا نکشیدن را پدید نمی‌آورند. بلکه طیفی از صفات از اثر این دِگَره‌ها در افراد بروز می‌کند. علت مطالعه جزء ژنتیکی در قیاس با جزء محیطی، برای توضیح این صفات این است که جزء ژنتیکی به شیوه‌ای نظام‌مند رفتار را تحت‌اثر قرار می‌دهد اما اثرات محیطی همواره چون چرخ‌دنده‌ها و اهرم‌های دستگاه‌های بخت‌آزمایی عمل می‌کنند که هر بار عددی تازه را تولید می‌کنند و اغلب به باخت بخت‌آزما می‌انجامند.

دکتر عطا کالیراد

پژوهشگر زیست‌شناسی تکاملی در IPM