پروژه آمریکایی امتیازگیری از عربستان

این پرسشی است که آن را با دکتر مجید صفاتاج، کارشناس مسائل خاورمیانه به بحث گذاشته‌ایم. او در گفت‌وگو با جام سیاست در مورد اهداف قانونگذاران آمریکایی از تصویب قانون جاستا می‌گوید: آنها با تصویب این مصوبه از یک طرف به افکار عمومی دنیا و بویژه افکار عمومی داخلی خودشان اعلام می‌کنند که از ریاض و عربستان سعودی فاصله گرفتند و از سوی دیگر ریاض مجبور می‌شود با توجه به این که این کشور را تحت فشار قرار می‌دهند امتیازات بیشتری به آمریکایی‌ها بدهد؛ حالا این امتیازات ممکن است در قالب سپرده‌های مالی، خرید بیشتر و اجرای راهبردهای منطقه آمریکا در غرب آسیا باشد.

به‌عنوان اولین سوال، می‌خواهم بدانم قانون جاستا چه تاثیری بر روابط عربستان و آمریکا خواهد داشت و امکان دارد شاهد شکل‌گیری روابط سردی میان دو کشور باشیم؟

در دو سال اخیر و به دنبال افشا شدن نقش عربستان سعودی در حوادث 11 سپتامبر 2001 روابط آمریکایی‌ها با عربستان اندکی تغییر پیدا کرده بود و رسانه‌ها و افکار عمومی آمریکا بخصوص بر قانونگذاران آمریکایی فشار می‌آوردند تا حق شکایت خانواده‌های قربانیان حادثه 11 سپتامبر را از عربستان به رسمیت بشناسند و قانونی در این رابطه تصویب شود. این مساله جنجال زیادی به پا کرد و عربستان تهدید کرد در صورتی که این قانون تصویب شود 700 میلیارد دلار سرمایه خود را از آمریکا خارج خواهد کرد که این تهدید به‌گونه‌ای هیات حاکمه آمریکا را واداشت تا با ملاحظه نسبت به این قانون نگاه کند، اما در نهایت کنگره آمریکا حق شکایت خانواده‌های قربانیان حملات یازدهم سپتامبر را از حامیان تروریست که از منظر آنها عربستان سعودی است را به رسمیت شناخت اوباما پس از آن تهدید کرد که اگر کنگره این مصوبه را تصویب کند این مصوبه را وتو خواهد کرد که البته چنین چیزی اتفاق افتاد، اما کنگره تحت فشار افکار عمومی و رسانه‌های گروهی آمریکا بالاخره مجبور شد که با اصرار مصوبه خودش را به نام جاستا (قانون عدالت علیه حامیان تروریست) به تصویب برساند و به همین ترتیب هم وتوی باراک اوباما را لغو کرد. در واقع می‌توان گفت اولین بار است که کنگره آمریکا اکثریت لازم را برای لغو وتوی باراک اوباما داشت. به دنبال تصویب این قانون وزیر خارجه عربستان اعلام کرد که در سپرده‌های بانکی کشورش برای ماندن در بانک‌های آمریکایی تجدیدنظر خواهد کرد و به صورت روشن اعلام کرد آمریکا از این مساله متضرر خواهد شد و رسانه‌های عربستان سعودی هم این مصوبه آمریکایی را همچون خنجری که از پشت خوردند تعبیر کردند. حال در مورد تغییر روابط میان دو کشور پس از تصویب قانون جاستا باید گفت به نظر می‌رسد نباید شاهد شکل‌گیری روابط خصمانه میان عربستان سعودی و آمریکا باشیم، چراکه در روابط میان کشورها احساسات مبنا و جایگاهی ندارد، بلکه روابط میان کشورها براساس منافع مشترک تعریف می‌شود در جهان کنونی هم این مساله نمود بیشتری داشته و دارد. کشورهای قدرتمند و سلطه‌گر بویژه آمریکا از دیگر کشورها به مثابه ابزارهایی برای تامین منافع خودشان استفاده می‌کنند به این لحاظ می‌توان گفت با وجود اختلاف بسیاری که در ظاهر ممکن است در خصوص جاستا میان رژیم آل‌سعود و آمریکا به وجود بیاید، اما عربستان همچنان در تعریف و قاموس سیاسی آمریکا به عنوان یک کشور متحد بوده و از این زاویه هم تعریف خواهد شد، زیرا آمریکا بخوبی می‌داند نقش عربستان در جهان اهل‌سنت چیست و می‌داند این کشور جدا از نقشی که دارد بزرگ‌ترین تولیدکننده نفت در جهان است و مروج اصلی تروریسم تکفیری یعنی وهابیت است، بنابراین آمریکا از این دو ابزار همواره برای کسب منافع خودش در غرب آسیا بیشترین بهره‌برداری را کرده و حتی در جهان اسلام. عربستان هم در تمام این مدت زمانی که متحد خاورمیانه‌ای آمریکا بوده به پشتوانه این حمایت‌‌ها و همپیمانی‌هایی که با آمریکا داشته در دیگر کشورهای اسلامی بویژه منطقه دخالت کرده است. بنابراین می‌توان گفت در برخی زمینه‌ها این دو کشور پشتیبان یکدیگر بوده‌اند، آمریکا از موقعیت و جایگاه عربستان به بهترین شکل بهره‌برداری کرده است بخصوص در حوزه جنگ‌های نیابتی عربستان بهترین کمک را به آمریکایی‌ها کرده است. نکته دیگر این است که با توجه به اهمیت استراتژیک عربستان و جایگاهی که عربستان در سیاست خارجی آمریکا دارد مصوبه اخیر کنگره نمی‌تواند به معنای سردی روابط یا تیرگی روابط قلمداد شود چه برسد به این‌که انتظار خصمانه شدن روابط وجود داشته باشد. بنابراین هرچند ممکن است مصوبه اخیر کنگره آمریکا یعنی جاستا درخصوص دریافت غرامت از عربستان برای آسیب‌دیدگان حادثه 11 سپتامبر در روابط این دو کشور رخنه ایجاد کند و رنجش و نگرانی مقامات سعودی را درپی داشته باشد، اما بدون شک و بی‌تردید باعث سردی جدی روابط یا حتی کاهش روابط بین طرفین هم نمی‌شود.

اشاره‌ای داشتید به این‌که در روابط این دو کشور احساسات جایی ندارد و روابط براساس منافع ملی شکل می‌گیرد با توجه به این‌که تاکید داشتید قانون جاستا تغییر چندانی در روابط میان دو کشور ایجاد نخواهد کرد بنابراین قانون جاستا قانون احساسی است؟

این قانون براساس فشاری بود که افکار عمومی آمریکا و رسانه‌های گروهی به مجالس نمایندگان و سنا وارد کردند و دیگر این‌که نقش عربستان در منطقه به عنوان مروج تروریست تکفیری، وهابیگری وسلفی‌گری برجسته و عیان شده است؛ بنابراین آمریکایی‌ها ناگزیر بودند این مصوبه را تصویب کنند.

این مصوبه در جهت همسویی با افکار عمومی آمریکا بود؟

این یکی از دلایل است و علت دیگری که می‌توان به آن اشاره کرد این است که عربستان برای آمریکا همواره نقش یک لنگرگاه را در سیاست خارجی آمریکا داشته و به حساب می‌آمده است، آمریکایی‌ها از داشتن روابط با عربستان منافع بسیاری را تاکنون نصیب خودشان ساخته بودند و به‌عنوان نمونه عربستان بزرگ‌ترین خریدار تسلیحاتی آمریکاست و بعد از چین و روسیه عربستان سعودی با توجه به این‌که جمعیت بسیار اندکی نسبت به این دو کشور دارد بزرگ‌ترین خریدار تسلیحات آمریکاست، بنابراین منافع و سود سرشاری را از بابت خرید تسلیحات عاید آمریکایی‌ها می‌کند و نکته دوم این‌که عربستان بعد از چین بزرگ‌ترین سپرده‌گذار در بانک‌های آمریکاست و از همه مهم‌تر این‌که عربستان در کنار رژیم غاصب صهیونیستی مهم‌ترین مجری سیاست‌های خارجی آمریکا در منطقه بوده و هست. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که مصوبه اخیر آمریکا را باید در راستای فشار بیشتر بر آل‌سعود برای گرفتن امتیازات بیشتر تحلیل کنیم و دیدگاهم این است که این روابط نه‌تنها رو به سردی نمی‌رود، بلکه با توجه به اظهاراتی که حتی آقای ترامپ داشت که کشورهای عربی حاشیه خلیج‌فارس باید پول بیشتری به ما بدهند برای این‌که ما از آنها و رژیم‌هایشان حفاظت می‌کنیم به نظر می‌رسد این قانون در این جهت تصویب شده که عملا امتیازات بیشتری از عربستان سعودی گرفته شود و هم با افکار عمومی داخل آمریکا و هم افکار عمومی جهانی که علیه به‌کارگیری سلاح‌های آمریکایی توسط عربستان سعودی در یمن هست مقابله کنند. قانونگذاران آمریکایی با این مصوبه که به نام جاستا معروف شده به دو هدف خود می‌رسند از یک طرف به افکار عمومی دنیا و بویژه داخلی خودشان اعلام می‌کنند که از ریاض و عربستان سعودی فاصله گرفتند و از سوی دیگر ریاض مجبور می‌شود با توجه به این که این کشور را تحت فشار قرار می‌دهند امتیازات بیشتری به آمریکایی‌ها بدهد حالا این امتیازات ممکن است در قالب سپرده‌های مالی، خرید بیشتر و اجرای راهبردهای منطقه آمریکا در غرب آسیا باشد.

در نهایت معتقدید عربستان این غرامت را پرداخت خواهد کرد یا معامله‌ای میان دو کشور و بده‌بستان‌های دیگری شکل خواهد گرفت؟

هنوز نمی‌توان در مورد پرداخت یا عدم پرداخت غرامت صحبت دقیقی داشت به دلیل این‌که این قانون به خانواده‌های قربانیان رسمیت می‌دهد که شکایت کنند، اما این‌که در آن دادگاه چه می‌گذرد و چه معامله‌ای با سعودی‌ها بشود مساله‌ای است که بعدها پیش می‌آید حق شکایت به این معنا نیست که عربستان سعودی ملزم و محکوم به پرداخت شود. احتمال دارد بده بستان‌هایی میان آمریکایی‌ها و عربستان شکل گیرد.