گشایش‌های برجام؛ واقعیت یا شوی سیاسی؟!

با این حال دولتمردان اظهار می‌کنند که از زمان اجرایی شدن برجام گشایش‌های زیادی در کشور رخ داده است، اما دکتر جمشید پژویان استاد دانشگاه علامه طباطبایی و کارشناس اقتصادی در گفت‌وگو با جام سیاست اظهار می‌کند که گشایش‌هایی که بعد از برجام عنوان می‌شود تنها تبلیغات سیاسی بوده و بعید به نظر می‌رسد که واقعی باشد. گفت‌وگوی ما را با این کارشناس اقتصادی بخوانید.

طبق مفاد برجام قرار بود که تحریم‌های علیه ایران برداشته شود و پول‌های بلوکه شده به کشور بازگردد. آیا این اتفاق رخ داده است؟

ایران تمام تعهدات خود را انجام داده و به اذعان نهادهای نظارتی نظیر آژانس بین‌المللی انرژی اتمی همکاری تامی در جهت پیاده‌سازی مفاد برجام صورت داده است، اما طرف مقابل به تمام تعهدات خود پایبند نمانده و بخش اعظم آن را نادیده گرفته است. آنها متعهد بودند که تمام پول‌های بلوکه شده ما را آزاد کنند ولی بدون این‌که این کار را به نحو شفاف و سریعی انجام دهند، به بخشی از اموال ما هم دست‌اندازی کردند. این دزدی آشکار است و نمی‌توان به هیچ وجه آن را توجیه نمود. من اعتقاد دارم که آمریکایی‌ها مفادی را که برایشان تعهد ایجاد کند امضا نخواهند کرد و در این زمینه هیچ ضمانت اجرایی نداده‌اند. آنها تعهداتی را قبول کردند و فراتر از آن راه‌های فراری برای خود تعبیه کردند و از زیر تعهدات شانه خالی کردند.

برجام در بدنه اقتصادی و سیاسی کشور چه تاثیری داشته است؟

البته نمی‌توان گفت که برجام در فضای اقتصاد ایران هیچ تأثیری نداشته است بلکه صحیح‌تر آن است که بگوییم تأثیرات و انتظاراتی که ما مدنظر داشتیم از برجام ندیده‌ایم. به بیان بهتر نتیجه مطلوب برجام هنوز عاید ما نشده است. اخیرا کنگره آمریکا مشغول تهیه لایحه‌ای است که بر مبنای آن تحریم‌ها و مشکلات افزون‌تری را فراروی برجام ایجاد خواهد کرد. باید تا زمانی که باراک اوباما روی کار است تلاش کرد که مفاد برجام کاملا پیاده شود. اکنون انتخابات ریاست جمهوری آمریکاست و ممکن است با تغییر رئیس‌جمهور همه مفاد آن لغو شود. مسلما بعد از این‌که جایگزین اوباما سر کار آمد، وضعیت مبهم و پیچیده خواهد شد و شاید اوضاع خطرناک شود. از این‌رو در مقطع کنونی باید تمام توجه ما معطوف به اجرای کامل مفاد برجام تا چند ماه آینده باشد.

دولت اکنون اظهار می‌کند که از زمان اجرای برجام هر روز یک گشایش داشتیم. نظر شما در این باره چیست؟

توافق برجام به‌‌رغم این‌که توسط تیم خبره‌ای به ریاست محمدجواد ظریف وزیر خارجه و تیم‌های فنی و اقتصادی همراه به انجام رسید، اما متأسفانه انتظارات و نتایج مطلوب و مدنظر ما را تاکنون تحقق نبخشیده است. درخصوص اظهارات آقای رئیس‌جمهور مبنی بر این‌که بعد از برجام هر روز یک گشایش داشته‌ایم باید بگویم که گشایشی که آقای روحانی می‌گوید کجاست که هیچ علامتی ندارد و کسی هم نمی‌تواند آن را ببیند. تعطیلی کارخانه ارج در دوران پسابرجام در حالی که آقای روحانی می‌گوید ما بعد از برجام هر روز شاهد یک گشایش بوده‌ایم اتفاق افتاد. بعد از آن همه بیا و برو برای برجام باید این گونه هم بگویند. متاسفانه دولت در زمینه ضمانت‌هایی که بتواند برای این توافق از غرب بگیرد عجله کرد. البته صنعت خودروسازی ایران با رفع تحریم‌ها با تکان اساسی روبه‌رو شده است.

مقصر اصلی تعطیلی برخی کارخانجات تولیدی دولت فعلی است؟

برای پابرجا بودن یک کارخانه تولیدی با بهره‌وری نیروی کار بالا و همچنین با استفاده از تجهیزات روز می‌توان این مهم را محقق کرد که دولت در این بخش بی‌تقصیر نیست. همه دولت‌ها در بخش تولید به صورت درمان مقطعی عمل کردند و هیچ کدام حاضر نشدند به صورت ریشه‌ای این موضوع را حل کنند. همچنین دولت با قوانین کاری که گذاشته است باعث شده بهره‌وری عامل کار پایین بیاید؛ یکی از عوامل شکست کارخانجات و بیکار شدن کارگران ظاهرا قانون کار است و آنهایی که قدیمی‌تر هم هستند موانع بزرگ‌‌تری پیش رویشان قرار داده شده است.

انتظار مردم و دولتمردان از برجام زیاد بود شاید به همین دلیل آنچه ما در نظر داشتیم محقق نشد؟

ما نباید از برجام انتظار معجزه داشته باشیم. به هیچ وجه برجام نمی‌توانست بازار ما را رقابتی کند و با توجه به ناکارآمدی ساختار اقتصاد ما چنین انتظاری نبود، اما حداقل انتظار این بود دلارهای ما آزاد شوند. دولت برای این‌که بتواند براساس سیاست‌های کلان از رکود عبور کند،‌ تنها به چند برنامه بر روی کاغذ بسنده کرده است.

دولت بسته‌هایی را در قالب خروج از رکود نیز مطرح کرد که شما خودتان عضو یکی را آنها برای راهبری برنامه‌ها بودید و نظر کارشناسی خود را در آن جلسات ارائه کردید. هیچ کدام از این بسته‌ها نیز اثری نداشت؟

بسته‌های خروج از رکود دولت به اجرای برجام گره خورده‌اند و عدم اجرا شدن برجام به شکل کامل باعث شد تا کارایی اصلی آن از بین برود. بسته‌هایی که از سوی دولت ارائه شده بود حتی اگر برجام هم به طور کامل اجرایی می‌شد برای این‌که اقتصاد را از حالت رکود خارج کنند مناسب نبودند. من همان زمان هم تاکید کردم که این بسته‌ها در چارچوب مبانی علمی اقتصاد نبودند. دولت بدون توجه به ساختار اصلی اقتصاد ایران که طی چندین دهه شکل گرفته است و بر اساس مباحثی که به صورت تئوریک در برخی از کتب اقتصادی ارائه شده این بسته‌ها را ارائه کرده که از این رو به نتایج مطلوب دست پیدا نمی‌‌کند.

با همه این موضوعات اگر برجام به صورت کامل اجرایی شود مردم می‌توانند آن را حس کنند و وضعیت معیشت‌شان بهبود یابد؟

عملی شدن برجام کمکی به بهبود اوضاع اقتصاد و معیشت مردم نخواهد کرد. مجموعه سیاست‌های اقتصادی ساختاری در چارچوب مبانی خرد اقتصاد وجود دارد که بدون ارتباط با برجام می‌توان آنها را در کشور به اجرا گذاشت و نتیجه‌های مطلوبی نیز گرفت.

می‌توان با گذشت سه سال از سیاست‌های اقتصادی دولت شاهد باشیم که در نهایت رونق به بازار باز خواهد گشت؟

دولت بعد از سه سال حتی نتوانسته است کوچک‌ترین وعده‌های انتخاباتی خود را عملیاتی کند و از همین رو با توجه به روندی که دولت در پیش گرفته است انتظاری برای خروج اقتصاد از رکود در سال سوم وجود ندارد. تنها وعده انتخاباتی دولت که به نتیجه رسید، مذاکرات بود هرچند نتیجه‌های مطلوبی نیز از این مذاکرات به دست نیامد؛ دولت با دادن یک سری امتیاز‌ها منتظر نشسته است تا تحریم‌ها علیه ایران برداشته شود، هرچند تفاهم‌نامه‌هایی نگاشته شده، اما در عمل هنوز به نتیجه مطلوب نرسیده است. غرب به وعده‌های خود که در برجام داده بود عمل نکرده است. عدم پایبندی غرب به تعهداتش به خاطر دریافت نکردن ضمانت‌های لازم از غرب است؛ در طول مذاکرات باید شرایطی فراهم می‌شد که در صورت توافق غرب بدون بهانه‌گیری به تعهدات عمل کنند. کسانی که متولی بهبود شرایط اقتصاد در دولت شده‌اند شناخت درستی از اقتصاد در کشور ندارند این افراد مشکلات اقتصاد ایران را به خوبی لمس نمی‌‌کنند و راهکارهای مناسب برای رفع این مشکلات را به هر دلیلی که وجود دارد به اجرا نمی‌گذارند.

یعنی تیم اقتصادی دولت تجربه کافی ندارند؟

خیر. من چنین منظوری نداشتم، اما فاکتورهای مختلف در این زمینه باید مورد توجه قرار گیرد. دولتمردان یک شبه وارد اقتصاد ایران نشده‌اند. در مسائل سیاسی و اقتصادی تجربه‌های زیادی در اعضای تیم اقتصادی دولت وجود دارد، اما این موضوع به تنهایی کافی نیست. بدترین مشکل کشور سیاسی شدن اقتصاد است. هنگامی که مسائل سیاسی و گروهی به اولویت‌ها در یک جامعه تبدیل شد، اقتصاددانان کارآمد کنار گذاشته می‌شوند و دسته‌بندی‌های سیاسی باعث روی کار آمدن یا رفتن اقتصاددانان می‌شود.