کشف جانوری تازه در خلیج فارس

به گفته کارشناسان یکی از مهم‌ترین علل اهمیت کشف اخیر، پراکنش معماگونه و غیرمنتظره این گونه است.

علیرضا زمانی کاشف این گونه منحصر به فرد در مصاحبه با جام‌جم می‌گوید: «واقعیت این است که پیدا شدن جنس موسوم به Paratheuma در ایران را می‌توان یکی از اتفاقات جالب و در عین حال معجزه‌آسا توصیف کرد. زیرا این جنس در گذشته فقط در استرالیا، آمریکا، مکزیک، ژاپن، کره و معدودی از جزایر اقیانوس آرام شناخته شده بود و عملا هیچ گونه گزارشی از مشاهده یا ثبت آن در خطه ایران زمین تا پیش از این وجود نداشت. جالب اینجاست که نزدیک‌ترین گزارش از نظر موقعیت مکانی به این جنس در کشور کره زیست می‌کند؛ یعنی بیش از شش‌هزار کیلومتر دورتر از جایی که ما موفق به شناسایی و ثبت این گونه جدید شدیم.»

کشفی که جای خالی را پر کرد

کشف گونه جدید که در حال حاضر با نام علمی Paratheuma enigmatica مورد تایید قرار گرفته است، از این نظر یک ثبت خارق‌العاده و بی‌نظیر در نوع نام گرفته که توانسته معمای پراکنش یا در اصل همان جای خالی را که در حداقل نیمی از کل محدوده شناخته‌شده پراکنش این جنس وجود داشت، حل کند. کشف جدید در حقیقت نظریه پیشین که می‌گوید فقط یک گونه در هر جزیره وجود دارد، اما یک گونه ممکن است در چند جزیره یافت شود، را به تائید می‌رساند و به همین دلیل در دنیای جانورشناسی از آن تحت عنوان یک کشف خارق‌العاده و در عین حال غیرمنتظره یاد شده است.

این طور که از شواهد برمی‌آید، پراکنش در تاریخ تکاملی جنس مذکور نقش بسیار مهمی داشته است. عنکبوت‌های مذکور به این دلیل که در میان قطعات مرجانی شکسته‌شده زیر ناحیه کشندی زیست می‌کنند و از سخت‌پوستان کناره سواحل تغذیه می‌کنند، از نظر اکولوژیکی بسیار ارزشمند و از نظر مطالعاتی حائزاهمیت تلقی می‌شوند.

معمایی که هنوز پابرجاست

با وجود کشفیات بسیار جالب و بخصوص کشف اخیر، این واقعیت را نیز باید اذعان کرد که نه‌تنها وضعیت اکولوژیکی بلکه حتی دامنه پراکنش این گونه نادر و منحصربه‌فرد کماکان برای دانشمندان ناشناخته باقی مانده است. علیرضا زمانی در این باره می‌گوید: «شواهد مولکولی و در عین حال مورفولوژیکی حاصل از تحقیق اخیر، نشان می‌دهند طبقه‌بندی پیشین این جنس در خانواده‌ Desidae نادرست بوده و به همین علت در پژوهش اخیر، این جنس و تمام گونه‌های آن در سطح جهان به خانواده Dictynidae منتقل شدند.

درباره گونه تازه کشف شده

جنس مشهور عنکبوت‌های میان‌کشندی Paratheuma نخستین‌بار در سال 1940 میلادی توسط بریانت شناسایی شد. در حال حاضر هر دو جنس نر و ماده گونه شناسایی‌شده جدید در ایران از جنوب تا جنوب‌شرقی کشور شناسایی و ثبت شده است. لازم به ذکر است ‌اکنون در ایران بیش از 600 گونه عنکبوت متعلق به 48 خانواده مختلف شناسایی شده است.

علیرضا زمانی درباره ویژگی‌های منحصر به فرد این گونه می‌گوید: «کشف این گونه جدید به صورت کاملا اتفاقی، در دی 1392 در جزیره قشم رخ داد. تا زمانی که نمونه‌ها را با استریومیکروسکوپ بررسی نکرده بودم تصور نمی‌کردم این عنکبوت‌ها در ایران حضور داشته باشند.

با توجه به این که در نمونه‌برداری اولیه جنس نر جمع‌آوری نشده بود، کار توصیف گونه تا حدود یک سال بعد، یعنی زمانی که به صورت اتفاقی یک نمونه نر و ماده از چابهار جمع‌آوری شدند متوقف شد. محل زیست این گونه شگفت‌انگیز ـ که در حال حاضر حضور آن تنها از ایران به ثبت رسیده ـ هنگام مد کاملا در زیر آب قرار می‌گیرد؛ هنوز اطلاعاتی از رفتارشناسی و بوم‌شناسی این گونه در دسترس نیست، ولی حدس زده می‌شود در مواقع مد در حفره‌ای پناه گرفته و دهانه حفره را با ابریشم پوشانده و مانع ورود آب به مخفیگاه خود می‌شود و هنگام جزر برای شکار و تغذیه از حفره خارج می‌شود. احتمالا سخت‌پوستان کوچک‌جثه دریایی بخش عمده رژیم غذایی این جانور را تشکیل می‌دهند.

به نظر می‌رسد پراکنش این گونه حالت لکه‌ای داشته باشد. به گونه‌ای به صورت موضعی و در محدوده‌ای بسیار کوچک ممکن است به تعداد فراوان وجود داشته باشند ولی تا مسافت‌های بسیار طولانی هیچ اثر دیگری از آنها یافت نشود. لازم به ذکر است تحقیقات انجام شده در سال‌های اخیر حاکی از این هستند که ایران یکی از جالب‌ترین نواحی مطالعاتی در منطقه از نظر عنکبوت‌ها بوده، به طوری که پژوهشگران ایرانی موفق شده‌اند برای برخی خانواده‌ها و گروه‌های خاص بیشترین تعدد جنس و گونه را در منطقه وسیع پاله‌آرکتیک از ایران گزارش کنند. برای مثال بر اساس پژوهش‌هایی که دانشمندان در چند سال اخیر روی خانواده Filistatidae انجام داده‌اند موفق به توصیف چند گونه جدید شده‌اند که خود آمار این خانواده در ایران را به حداقل 12 گونه از چهار جنس رسانده. این بیشترین تنوع جنس در پاله‌آرکتیک و بیشترین تنوع گونه‌ای این خانواده در کل پاله‌آرکتیک است.

فرناز حیدری - جام‌جم