فیروزه‌ شناسنامه‌دار می‌شود

فیروزه، جواهری آبی رنگ است که در سال‌های دور روی تاج فرعون‌ها، پادشاهان و امپراتوران باستان نصب می‌شد و احتمالا یکی از قدیمی‌ترین سنگ‌های شناخته شده است. رنگ آبی فیروزه، آن را از دیگر سنگ‌ها متمایز کرده و گاهی از آن به‌عنوان یک جواهر یاد می‌کنند.

در برخی فرهنگ‌های قدیم و جدید، از فیروزه به‌عنوان سنگی مقدس و طلسم خوشبختی و خوش‌شانسی یاد شده است. صنایع دستی ساخته شده از فیروزه نیز که طی کاوش‌های باستان‌شناسی در کشور مصر، در مقبره‌هایی مربوط به 3000 سال پیش از میلاد مسیح یافت شده، قدیمی‌ترین گواه بر این مطلب است و نشان می‌دهد مصریان باستان، فیروزه را گوهری معنوی و مقدس می‌دانستند.

پادشاهان ایران باستان نیز از گوهرهای آبی آسمانی مانند فیروزه برای تزئینات دست و گردن استفاده می‌کردند و بر این باور بودند که این گوهر خوشرنگ آنها را در برابر مرگ غیرطبیعی یا به قولی اجل معلق محافظت خواهد کرد.

تشکیل فیروزه به لحاظ فرآیندهای زمین‌شناسی بسیار پیچیده و نیازمند شرایط بسیار خاص زمین‌شناسی است. به طور کلی فیروزه در مکان‌هایی به وجود می‌آید که مقدار مس موجود در منطقه زیاد باشد، چراکه فیروزه بر اثر تاثیر محلول‌های سطحی مس‌دار بر سنگ‌های غنی به‌وجود می‌آید. البته گاهی نیز فسیل‌های استخوانی جانوران بر اثر تاثیر محلول‌های سطحی مس‌دار به فیروزه تبدیل می‌شود.

چگونه کیفیت فیروزه را تشخیص دهیم؟

فیروزه با رنگ آبی خوشرنگ بهترین کیفیت را دارا بوده و بسیار کمیاب است؛ در حالی که رنگ سبز یا آبی کمرنگ آن که ارزش کمی دارد، فراوان‌تر است. رنگ آبی فیروزه به خاطر وجود عنصر مس و رنگ سبز از عناصر آهن (Fe) یا کروم(Cr) به وجود می‌آید. آنچه در اغلب فیروزه‌ها عمومیت دارد، وجود رگه یا رگچه‌هایی سیاه یا قهوه‌ای رنگ برجسته است که مربوط به سنگ مادر تشکیل دهنده فیروزه می‌شود. این رگه‌ها گاه در طرح‌های منظم و غیرمنظم شکل می‌گیرد که در چنین حالتی به آن شبکه عنکبوتی (Spider web) و در اصطلاح بازار ایران به آن فیروزه شجری می‌گویند. اگر این طرح منظم و زیبا باشد باعث افزایش ارزش فیروزه خواهد شد، در حالی که اگر این شبکه نامنظم و به صورت نقطه و لکه‌ای باشد از ارزش فیروزه خواهد کاست.

دیگر کشورهای فیروزه‌دار

فیروزه بیشتر به صورت لایه یا رگچه از کوه‌های کشورهای آمریکا، مکزیک، فلسطین اشغالی، افغانستان و چین به دست می‌آید. برای هزاران سال، مرغوب‌ترین فیروزه، آبی آسمانی متعلق به ایران بود و همیشه فیروزه ایرانی با عنوان مرغوب‌ترین فیروزه همراه بود، اما در اواخر قرن ۱۸ و اوایل قرن ۱۹ معدنچیان معادن فیروزه‌ای با کیفیت بالا در غرب و جنوب غربی ایالات متحده کشف کردند که امروزه بیشترین مقدار فیروزه‌ای که استخراج می‌شود از این معادن است.

اما آنچه قابل توجه و مهم است این‌که زیباترین و با‌کیفیت‌ترین نوع فیروزه با رنگ آبی آسمانی بی‌نظیر در شمال شرق ایران در نزدیکی شهرستان نیشابور یافت می‌شود. فیروزه بندرت به صورت تراشدار بوده و بیشتر به صورت برش کبوچان (Cabuchan) است. همچنین به سه شکل برش بید یا دانه تسبیحی (Bead)، برش فانتزی (Fancy) و کانی فیروزه برش داده می‌شود.

فیروزه نیشابوری

فیروزه نیشابوری را به دو دسته اصلی تقسیم می‌کنند که شامل عجمی و شجری می‌شود. فیروزه عجمی، گرد و درشت است و دارای فیروزه خالص به رنگ آبی سیر که گرانقیمت‌ترین نوع فیروزه است. فیروزه شجری نیز دارای رگه‌ها و نقش‌هایی به رنگ سیاه ، زرد و قهوه‌ای است و رنگ زمینه آن آبی و سبز و سبزآبی است.

درواقع، مشخصه اصلی فیروزه نیشابور این است که باید هم پشت و هم روی سنگ رگه‌هایی وجود داشته باشد. رگه‌های پشت سنگ عمدتا سفید، قرمز یا خاکستری است.

اما آنچه امروزه در حوزه صنایع دستی و زیورآلاتی که در این حوزه جای می‌گیرد شاهد هستیم، بحث شناسنامه‌دار شدن آنهاست. شناسنامه‌دار کردن صنایع دستی چندی‌ است که آغاز شده و فرش، گلیم، زیورآلات و جواهرات اصیل را شامل می‌شود. شناسنامه جهت تبلیغات و شناسایی صنایع دستی صادر می‌شود و می‌تواند کمک بسیار زیادی به این حوزه کند.‌ بر همین اساس، شناسنامه‌دار کردن فیروزه نیشابور نیز در برنامه مسئولان سازمان میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری قرار گرفته ‌است تا این بخش بتواند در بازارهای داخلی و خارجی با ویژگی‌های خاص خود مطرح شود. همچنین خریدار بتواند با بهره‌گیری از این شناسنامه به اصالت آنچه خریداری ‌می‌کند اعتماد کند.

باید توجه داشت که انواع فیروزه چینی، کرمانی و نیشابوری در بازار موجود است و عموم جامعه که اطلاعات تخصصی در این خصوص ندارند، نمی‌توانند تفاوت انواع فیروزه را با یکدیگر تمییز دهند. از این‌رو ممکن است هزینه‌هایی هنگفت را صرف فیروزه‌ای نامرغوب کنند، اما شناسنامه‌دار شدن این محصول می‌تواند در عین ایجاد شرایط بازاریابی و تبلیغ برای آن، اطمینان خاطر خریدار را نیز به همراه داشته باشد. در چنین شرایطی نه‌تنها فروشندگان، بلکه خریداران و صنعتگران راضی خواهند شد. این شناسنامه، معرف هویت فرهنگی و هنری اثر و هنرمندان است و باعث می‌شود آثار صنایع دستی، بدون نشان در نقاط مختلف جهان به اسم کشورهای دیگر خرید و فروش نشود. این شناسنامه‌ها به صورتی فنی و تخصصی به ثبت‌نام اثر و نام صاحب اثر و همچنین رتبه هنری اثر روی آن می‌پردازند.

معصومه دیودار‌‌ /‌‌ جام‌جم