دغدغه‌های هنری رهبر شهید در آقای فرهنگ‌دوست

این برنامه، برخلاف بسیاری از آثار مستند و گفت‌وگومحور که صرفا به‌مرور زندگی سیاسی شخصیت‌ها می‌پردازند، تمرکز خود را بر وجوه فرهنگی، هنری و رسانه‌ای رهبر شهید قرار داده است‌؛ از نگاه ایشان به سینما، تئاتر، موسیقی، کتاب، شعر و تلویزیون گرفته تا تاثیرگذاری فرهنگی فراتر از مرزهای ایران. 

در قسمت‌های مختلف «آقای فرهنگ‌دوست»، چهره‌های شناخته‌شده فرهنگ‌و‌هنر مقابل دوربین قرار گرفته‌اند. محسن علی‌اکبری از نگاه رهبر شهید به سینما سخن می‌گوید و خاطراتی کمتر شنیده‌شده از همراهی ایشان با پروژه‌های سینمایی را روایت می‌کند. اقبال واحدی به توجه ویژه ایشان به تلویزیون و برنامه‌های رسانه‌ملی پرداخت. میترا لبافی از نگاه دقیق رهبر شهید به رسانه و اهمیت اطلاع‌رسانی گفت. گلعلی بابایی درباره نخستین تقریظ رهبر شهید بر یک کتاب و جایگاه کتاب‌خوانی در منظومه فکری ایشان سخن گفت و امیرحسین سمیعی نیز از نگاه رهبر شهید به موسیقی و تجربه ساخت «موسیقی وداع» روایت کرد. علیرضا قزوه نیز از وجه شاعرانه شخصیت ایشان و نسبت عمیق رهبر شهید با شعر فارسی سخن گفت. 

اما «آقای فرهنگ‌دوست» تنها به روایت هنرمندان ایرانی محدود نشده است. در بخش‌هایی از این مجموعه، مستندسازان و روزنامه‌نگاران خارجی، از جمله چهره‌هایی از لبنان، انگلیس و آمریکا، درباره شناخت خود از جهان‌بینی فرهنگی رهبر شهید و تاثیر اندیشه‌های ایشان بر جریان‌های فرهنگی خارج از ایران سخن می‌گویند. این روایت‌ها، تصویری فراتر از مرزهای جغرافیایی ارائه می‌کند و نشان می‌دهد که نگاه فرهنگی ایشان چگونه در عرصه بین‌المللی نیز بازتاب یافته است. 

در میان گفت‌وگوهای این مجموعه، تصاویر آرشیوی ارزشمندی نیز به‌نمایش درآمده که بسیاری از آنها تاکنون منتشر نشده بودند، از جمله بخش‌هایی از پشت‌صحنه پروژه‌های هنری، دیدارهای صمیمی با هنرمندان و لحظاتی که کمتر در قاب رسانه‌ها دیده شده‌اند. برخی از این تصاویر توسط مهمانان برنامه در اختیار گروه تولید قرار گرفته است‌؛ تصاویری که به‌گفته سازندگان، برای نخستین‌بار از شبکه خبر پخش می‌شود.
 

سحر قناعتی، تهیه‌کننده و مجری برنامه، درباره شکل‌گیری این ایده به جام‌جم می‌گوید: مدت‌ها بود که به ساخت چنین برنامه‌ای فکر می‌کردم‌؛ حتی زمانی که هنوز رهبر شهید در قید حیات بودند اما به دلایل مختلف، فرصت اجرای این ایده فراهم نشد. در آستانه آیین تشییع، طرح برنامه را با آقای شهرام وثوقی‌راد، مدیر خبرگزاری صداوسیما مطرح کردم و ایشان به‌همراه آقای عابدینی، معاون سیاسی سازمان، از آن استقبال کردند. خوشبختانه برنامه خیلی‌سریع به مرحله تولید و پخش رسید. 

او استقبال مخاطبان را فراتر از انتظار توصیف می‌کند و ادامه می‌دهد: بازخوردهایی که از مردم، نخبگان، هنرمندان و فعالان رسانه دریافت کرده‌ایم، بسیار امیدوارکننده بوده است. بسیاری می‌گویند تاکنون تصاویر رسمی و دیدارهای عمومی را دیده بودند اما مشاهده پشت‌صحنه حضور رهبر شهید در پروژه‌های هنری، نگاه ایشان به شعر، موسیقی، تلویزیون و کتاب برای‌شان تازگی داشته است. حتی بسیاری از اهالی فرهنگ و هنر با ما تماس گرفته‌اند و گفته‌اند روایت‌هایی دارند که دوست دارند در این برنامه بیان کنند. 

قناعتی درباره ادامه تولید برنامه نیز توضیح می‌دهد: برای این مجموعه سقفی تعیین نکرده‌ایم؛ تا زمانی که روایت‌های تازه و ناگفته وجود داشته باشد، این مسیر ادامه خواهد داشت. البته فصل نخست، یک ویژه‌برنامه ۱۲ قسمتی است که به‌مناسبت وداع با رهبر شهید انقلاب تهیه شده و هر روز ساعت ۱۵:۳۰ از شبکه خبر پخش می‌شود. این برنامه در طول شبانه‌روز نیز چند نوبت بازپخش دارد تا مخاطبان بیشتری بتوانند آن را دنبال کنند. 

به‌گفته تهیه‌کننده برنامه، برخی از مهمانان تصاویر اختصاصی خود را نیز در اختیار گروه تولید قرار داده‌اند. او در‌این‌باره می‌گوید: برای نمونه، آقای محسن علی‌اکبری حدود ۹ دقیقه تصویر اختصاصی و کمتر دیده‌شده در اختیار ما قرار داد که تاکنون جایی منتشر نشده بود و برای نخستین‌بار در این برنامه به‌نمایش درآمد. این اتفاق درباره برخی دیگر از مهمانان نیز رخ داده و باعث شده مخاطبان با بخش‌هایی از تاریخ فرهنگی انقلاب روبه‌رو شوند که پیش از این کمتر دیده بودند. 

یکی از نکات قابل توجه برنامه، انتخاب عنوان «آقای فرهنگ‌دوست» است‌؛ نامی که در نگاه نخست کنجکاوی مخاطب را برمی‌انگیزد. سحر قناعتی درباره این انتخاب می‌گوید: این نام به ذهن خودم رسید. درباره رهبر شهید، عبارات مختلفی در سال‌های گذشته به‌کار رفته است‌؛ از جمله «کشوردوست». احساس کردم اگر قرار است درباره وجه فرهنگی شخصیت ایشان سخن بگوییم، عنوان «آقای فرهنگ‌دوست» می‌تواند چند لایه معنایی داشته باشد؛ هم به علاقه عمیق ایشان به فرهنگ و هنر اشاره می‌کند، هم تداعی‌کننده همان تعبیر آشنای «کشوردوست» است و هم یادآور این حقیقت که ایران، کشوری با پیشینه و تمدن فرهنگی بزرگ است. 

«آقای فرهنگ‌دوست» را می‌توان تلاشی برای ثبت بخشی از حافظه شفاهی فرهنگ معاصر ایران دانست‌؛ مجموعه‌ای که می‌کوشد خاطرات پراکنده و روایت‌های شخصی هنرمندان و فعالان فرهنگی را در کنار اسناد تصویری کمتر دیده‌شده گرد هم آورد و تصویری متفاوت از نسبت رهبر شهید با فرهنگ و هنر ترسیم کند. 

در روزگاری که بخش مهمی از تاریخ معاصر در خاطرات شفاهی افراد نهفته است، ثبت چنین روایت‌هایی می‌تواند ارزش مستند و پژوهشی قابل توجهی داشته باشد. «آقای فرهنگ‌دوست» نیز با همین رویکرد، به‌جای روایت‌های تکراری، به‌سراغ تجربه‌های زیسته و خاطراتی رفته که سال‌ها ناگفته مانده بودند‌؛ روایت‌هایی که اکنون فرصت یافته‌اند در قاب تلویزیون ثبت شوند و برای مخاطبان امروز و پژوهشگران آینده به‌یادگار بمانند. 

یکی از ویژگی‌های قابل توجه «آقای فرهنگ‌دوست» آن است که به‌جای روایت‌های رسمی و از‌پیش شنیده‌شده، به‌سراغ خاطرات شخصی و تجربه‌های زیسته مهمانان رفته است‌؛ روایت‌هایی که در بسیاری از موارد برای نخستین‌بار رسانه‌ای می‌شوند. همین ویژگی باعث‌شده برنامه از قالب یک گفت‌وگوی معمولی خارج شود و به سندی تصویری از بخشی از تاریخ فرهنگی معاصر ایران تبدیل شود‌؛ تاریخی که در حافظه هنرمندان و اهالی فرهنگ باقی‌مانده و اکنون فرصت ثبت و ماندگاری یافته است. 

در کنار گفت‌وگوها، استفاده از تصاویر آرشیوی کمتر دیده‌شده نیز از نقاط قوت این مجموعه به‌شمار می‌رود. بسیاری از این تصاویر نه در آرشیوهای رسمی رسانه‌ها، بلکه در اختیار شخصیت‌های فرهنگی و هنری بوده و تاکنون مجال انتشار پیدا نکرده بودند. اکنون این تصاویر در کنار روایت صاحبان‌شان، معنایی تازه پیدا می‌کنند و مخاطب را با لحظاتی روبه‌رو می‌سازند که پیش‌تر تنها در حافظه شاهدان آن باقی‌مانده بود. 

 

آنچه «آقای فرهنگ‌دوست» را از دیگر برنامه‌های مناسبتی متمایز می‌کند، تلاش برای ترسیم تصویری چندبعدی از رهبر شهید است. در این مجموعه، مخاطب تنها با یک شخصیت سیاسی روبه‌رو نیست، بلکه با فردی آشنا می‌شود که شعر می‌خواند، درباره فیلم و تئاتر نظر می‌دهد، موسیقی را دنبال می‌کند، کتاب را با دقت می‌خواند و رسانه و تلویزیون را به‌عنوان ابزاری اثرگذار در فرهنگ عمومی می‌شناسد. همین نگاه چندوجهی سبب شده برنامه برای طیف گسترده‌ای از مخاطبان، از پژوهشگران گرفته تا علاقه‌مندان فرهنگ و هنر، جذابیت داشته باشد. 

نکته دیگری که در ساختار برنامه به‌چشم می‌آید، حضور مهمانانی از خارج کشور است. گفت‌وگو با مستندسازان، خبرنگاران و فعالان فرهنگی غیرایرانی نشان می‌دهد که تاثیر اندیشه‌های فرهنگی رهبر شهید محدود به مرزهای ایران نبوده است. روایت این افراد، تصویری از بازتاب نگاه فرهنگی ایشان در عرصه بین‌المللی ارائه می‌دهد و به برنامه، بعدی فراتر از یک مستند داخلی می‌بخشد. 

شاید مهم‌ترین دستاورد «آقای فرهنگ‌دوست» این باشد که مخاطب پس از پایان هر قسمت، احساس می‌کند با بخشی کمتر‌شناخته‌شده از تاریخ فرهنگ انقلاب اسلامی آشنا شده است. مجموعه‌ای از خاطرات، اسناد و تصاویر که اگر امروز ثبت نمی‌شد، ممکن بود با گذشت زمان برای همیشه از حافظه جمعی پاک شود. از این منظر، برنامه علاوه بر ارزش رسانه‌ای، می‌تواند در آینده به منبعی برای پژوهشگران تاریخ فرهنگ، رسانه و هنر انقلاب نیز تبدیل شود‌؛ گنجینه‌ای از روایت‌های شفاهی که در کنار اسناد تصویری، تصویری کامل‌تر از یک دوره تاریخی را پیش‌رو ی مخاطبان قرار می‌دهد.