از تابش ریزموج تا آزمایش پلانک

تابش ریزموج پیش‌زمینه که تمام فضای کیهان را در برگرفته از یادگارهای مهبانگ است. وجود چنین تابشی سال 1948 میلادی در چارچوب فرضیه مهبانگ پیش بینی شده بود. در سال 1964 به طور تصادفی این تابش کشف شد. چنین تابشی که به طور یکنواخت از همه سوی فضا به ما می‌رسد نمی‌تواند حاصل از کهکشان‌ها یا ستاره‌ها باشد. کشف چنین تابشی شاهدی بر‌ درستی کلیات فرضیه مهبانگ تلقی می‌شود. بر اساس این فرضیه جهان ابتدا گازی بسیار داغ و متراکم بوده که در طول عمر جهان منبسط و در نتیجه سرد شده است. با مطالعه این تابش می‌توان در مورد جهان اولیه اطلاعاتی به دست آورد. بخصوص قطبش این تابش می‌تواند دربردارنده اطلاعاتی در مورد حضور امواج گرانشی در جهان اولیه باشد. نوروز سال 1393 (بیستم مارس 2014) با حضور خبرنگاران و بر اساس آزمایش بایسپ ـ 2 اعلام شد شواهدی مبنی بر تاثیرات امواج گرانشی اولیه روی قطبش تابش پیش زمینه یافت شده است. این خبر بسیار مورد توجه قرار گرفت. فیزیکدانان ایرانی فعال در این شاخه در کنار مقالات بایسپ ـ 2 ـ هفت‌سین ایرانی را به عنوان یک سنت دیرینه برپا کردند. چند ماه بعد، آزمایش پلانک که در چند بازه فرکانسی مختلف این تابش را مطالعه می‌کند نشان داد که اثرات این قطبش لزوما ناشی از امواج گرانشی نیست و می‌تواند به علت برهمکنش تابش با ذرات غبار در فضای میان ستاره‌ای باشد. گروهی از دانشمندان نحوه اعلام نتایج توسط گروه بایسپ ـ 2و ایجاد هیجان کاذب را مورد انتقاد قرار داده‌اند و معتقدند رواج شبکه‌های اجتماعی مجازی در بین فیزیکدانان باعث شده است صبر و دقت قبلی در بررسی نتایج کمرنگ شود.

همچنین سال 93 مصادف با پنجاهمین سالگرد تاسیس آی ـ سی ـ تی ـ پی واقع در ایتالیا بود. در جشنی که به این مناسبت با حضور مقامات بلندپایه سیاسی و علمی از سراسر دنیا در این موسسه برگزار شد مراسم اهدای جایزه مدال دیراک (معتبرترین جایزه در رشته فیزیک بعد از جایزه نوبل) و جایزه آی ـ سی ـ تی ـ پی برای پژوهشگران جوان زیر چهل سال از کشورهای در حال توسعه نیز صورت گرفت. جایزه دیراک به آشوک سن از هند، استرومینجر ازآمریکا و ونتسزیانو از ایتالیا تعلق گرفت. از کشورمان نیز من به همراه پژوهشگری از تایلند موفق به دریافت جایزه آی ـ سی ـ تی ـ پی شدیم.

دکتر یاسمن فرزان ‌/‌ فیزیکدان پژوهشگاه دانش‌های بنیادی