چهره‌ها در قاب کتاب‌های درسی

تجربه‌ای که شاید تا سال‌ها بعد هم تنها در مدرسه و بین کتاب‌های درسی برای آنها قابل لمس باشد و کسی به این فکر نباشد که برای آنها کتاب‌های غیردرسی تهیه کند. بنابراین بسیاری از دانش‌آموزان اولین مواجهه‌شان با ادبیات از راه همین کتاب‌های درسی است، اولین بار در همین کتاب‌ها شعر می‌خوانند و با شخصیت‌های داستانی آشنا می‌شوند و شاید تشویق شوند که بنویسند و بسرایند یا دست‌کم خودشان سری به کتابخانه یا کتابفروشی بزنند و دیگر آثار نویسندگانی که با آنها آشنا شده‌اند را در اختیار بگیرند و مطالعه کنند.

به همین دلیل کتاب‌های درسی بسیار مهم هستند و در سراسر جهان گروهی از خبره‌ترین کارشناسان هر رشته در نگارش کتاب‌های درسی به کار گرفته می‌شوند. در ادبیات هم همیشه بهترین نویسندگان ادبیات کودک و نوجوان، کتاب‌های درسی را می‌نویسند و از سوی دیگر آثار بهترین نویسنده‌ها به کتاب‌های درسی راه پیدا می‌کند. تا آنجا که راه یافتن داستان یا شعری از یک نویسنده و شاعر در کتاب درسی مایه اعتبار و مباهات آن شاعر و نویسنده است و همیشه می‌گویند فلان نویسنده اثرش در کتاب درسی آمده است.

بنابراین کتاب‌های درسی ادبیات باید به گونه‌ای باشند تا بچه‌ها لذت داستان و شعر و کتابخوانی را کشف کنند و با آن خو بگیرند، نه این‌که آنها را نسلی بیگانه و بی‌تفاوت با کتاب تربیت کند. اما آیا واقعا کتاب‌های ادبیات در کشور ما این‌گونه هستند؟ این پرسشی است که نمی‌توان خیلی دقیق به آن پاسخ داد اما می‌توان مروری کوتاه بر نام‌هایی داشت که چه در جایگاه مولف و چه نویسنده آثارشان در کتاب‌های درسی منتشر شده است.

گروه سنی کودک و نوجوان دانش‌آموزان مقطع ابتدایی را در بر می‌گیرد که اکنون چند سالی است شش پایه را شامل می‌شود. در این مقطع نام‌های آشنایی برای کودکان و نوجوانان ما قلم زده‌اند و آثارشان برای این نسل خاطره‌ساز می‌شود.

محمدجواد محبت که در همین صفحه خاطره ناب او را می‌خوانید یکی از همین چهره هاست، هوشنگ مرادی کرمانی، قیصر امین‌پور، احمد بهمنیار، مرجان کشاورز، جعفر ابراهیمی، بیوک ملکی، جواد محقق و مریم شریف ‌رضویان هم از دیگر نام‌های آشنای کودکان دبستانی هستند.

در کنار کارهای کودک و نوجوان، یکی از مطالب عمده در کتاب‌های درسی ادبیات، شعر شاعران کشورمان است که خود چند بخش را شامل می‌شود. نخست شاعران کلاسیک ایران که فردوسی، حافظ، سعدی، مولانا، نظامی و... را در بر می‌گیرد، اما علاوه بر این بزرگان تاریخ ادبیات، معاصران و همروزگاران ما هم در کتاب‌های ادبیات سهم دارند.

در این کتاب‌ها همچنین شعر شاعرانی چون سیدمحمدحسین بهجت تبریزی (شهریار)، پروین اعتصامی، نیما یوشیج، مهدی اخوان‌ثالث (م. امید)، هوشنگ ابتهاج، سهراب سپهری، طاهره صفارزاده، محمدرضا شفیعی کدکنی،‌ رهی معیری، سیدعلی موسوی گرمارودی، حضرت امام خمینی(ره)، مهرداد اوستا و سیدمحمدحسین طباطبایی منتشر شده است.

ادبیات انقلاب و دفاع مقدس هم سرفصل تازه‌ای است که در کتاب‌های درسی برای خودش سهمی دارد و نویسندگان و شاعران آن آثارشان معرفی و خوانده می‌شود.

سیدحسن حسینی، شهید مرتضی آوینی، محمدرضا عبدالملکیان، حمید سبزواری، قیصر امین‌پور، سلمان هراتی، فاطمه راکعی، وحید امیری، محمدعلی معلم دامغانی، نصرالله مردانی، مصطفی علی‌پور و علیرضا قزوه از جمله چهره‌هایی هستند که می‌توان به نام آنها در این بخش اشاره کرد.

در کتاب‌های درسی نیم نگاهی هم به آثار فارسی زبانان غیرایرانی می‌شود که از آن میان شاعران افغان، تاجیک و پاکستانی از جمله محمدکاظم کاظمی، اسکندر ختلانی، عبید رجب، محمدابراهیم صفا و اقبال لاهوری آثارشان در کتاب‌های درسی آمده است.

در کتاب‌های دوره متوسطه همچنین از چهره‌های ادبیات مشروطه آثاری از شاعران و نویسندگانی چون علی‌اکبر دهخدا، سیداشرف‌الدین حسینی (نسیم شمال)، سیدمحمدرضا میرزاده عشقی، عبدالرحیم طالبوف، محمدابراهیم فرخی یزدی، ملک‌الشعرا بهار، عارف قزوینی و زین‌العابدین مراغه‌ای آمده است.

اما شاید برای شما هم جالب باشد که در بخش داستان با آثار و نام چه کسانی فرزندان ما آشنا می‌شوند. بزرگ علوی، غلامحسین ساعدی، سیمین دانشور، محمدعلی جمالزاده، جمال میرصادقی و رسول پرویزی در کنار افرادی چون جلال آل‌احمد، نادر ابراهیمی و سیدمهدی شجاعی از این دست افراد هستند و البته در حد نام، محمود دولت‌آبادی و صادق هدایت هم سهم دارند.

بزرگان و ادیبانی مانند ایرج افشار، غلامعلی حداد عادل، عبدالحسین زرین‌کوب، محمدعلی اسلامی ندوشن، محمد صناعی، عبدالحسین وجدانی، علی شریعتی، محمد بهمن‌بیگی، غلامحسین یوسفی، محمدرضا حکیمی و محمود حکیمی برای فرزندان ما در کتاب‌های درسی مقاله، سفرنامه و... نوشته‌اند.

کتاب‌های درسی طناز هم هستند. در این کتاب‌ها البته در مقطع متوسطه دوم به نام و آثاری از جلال رفیع و کیومرث صابری فومنی (گل‌آقا) و ابوالقاسم حالت اشاره کرده‌اند.

اما بی‌تردید شاید برای شما جذاب باشد بدانید چه کسانی مسئولیت انتخاب، گزینش و تالیف این درس‌ها را به عهده دارند. این شما و این هم مولفان کتاب درسی: محمد پارسانسب، حسن ذوالفقاری، محمدرضا سنگری، اصغر ارشادسرابی، حسین داودی، محمد شهری، غلامرضا عمرانی، حسین قاسم‌پور مقدم، سیداکبر میرجعفری، منصور رستگار فسایی، محمدرضا زرسنج، عزیز شبانی، افضل مقیمی، جمال صدری، سیدمهدی نوریان و مسعود تاکی.