حسین کعبی: وقتی فیگو را در جام جهانی زدم....
گفت و گو با دکتر سید حسن علم الهدایی، روان شناس
مزاحمان اعتماد به نفس ندارند
پیامک پشت پیامک، زنگ پشت زنگ، از دستش خلاصی ندارید، از صبح تا نیمه شب، وقت و بیوقت، مزاحمتهایش امانتان را بریده است.
اطرافیان میگویند بهترین راه مقابله، سیاست سکوت است، برخی هم معتقدند باید محکم جواب مزاحم را داد و خیلیها هم میگویند باید از مخابرات و پلیس برای رفع شر مزاحم کمک گرفت، خلاصه در این نبرد فرسایشی هرکس برای مقابله با دردسرهای مزاحم نسخهای میپیچد به این امید که در این میان یکی کارگر بیفتد و فرد مزاحم عقبنشینی کند.
اما مزاحمان چه شخصیتی دارند و رفتارهای مزاحمتگونه آنها از کجا ناشی میشود؟ دکتر سیدحسن علمالهدایی، روانشناس و استاد دانشگاه فردوسی مشهد معتقد است مزاحمت، تضییع آشکار حقوق شهروندی و تهدیدی برای آسایش روحی و امنیت روانی جامعه است.
وی میگوید مزاحمان از نوعی اختلال شخصیتی رنج میبرند که ریشه در عقدههای روحی و روانی، روحیه انزواطلبی و آرزوهای دست نیافتهشان دارد.
رفتارهای مزاحمتگونه چه تعریفی دارد؟
مزاحمت یک رفتار فردی و اجتماعی است که زمینه سلب آسایش جسمی، ذهنی و روحی و روانی فرد یا افرادی را فراهم میآورد. به طور کلی وقتی آرامش یک نفر از سوی فرد یا افراد دیگری مورد تهدید قرار میگیرد به نوعی رفتار مزاحمتآمیز شکل گرفته که یکی از مصادیق تضییع حقوق شهروندی است.
مزاحمتهای خیابانی، تلفنی، اینترنتی و پیامکی رایجترین اشکال مزاحمت است البته در این میان شکل دیگری از مزاحمتها نیز وجود دارد که در سایه زندگیهای شهری امروزه نمود بیشتری پیدا کرده است به طور مثال مزاحمت همسایهها برای یکدیگر یا ساخت و سازهایی که برای اهالی یک محل ممکن است دردسرساز شود.
رفتارهای مزاحمتگونه تحت تاثیر چه عوامل فردی و اجتماعی در مزاحمان شکل میگیرد؟
همانطور که میدانید رفتارهای مزاحمتگونه، جنبه روانی ـ اجتماعی بسیار بالایی دارد و در کل پدیده مزاحمت ریشه در تربیت نادرست خانوادگی، شخصیت فردی و محیط زندگی وی دارد.
قرار گرفتن طولانیمدت در معرض شرایط محیطی خشونتآمیز، سابقه روابط خشونتآمیز در زندگی خانوادگی، حسادت، نرسیدن به آمال و آرزوها و استعدادها و تواناییهای سرکوب شده از جمله عواملی است که زمینه را برای اینکه فرد در شرایط بروز رفتارهای مزاحمتگونه برای دیگران قرار گیرد، افزایش میدهد.
مهمترین ویژگیهای شخصیتی مزاحمان چیست؟
افراد مزاحم دارای شخصیت نامتعادل بوده و از ناهنجاریهای روحی و روانی رنج میبرند. آنها اغلب روحیه پرخاشگری نیز دارند هرچند ممکن است در مراحل اول این روحیه را از خود بروز ندهند و به طور کلی میتوان گفت رفتار مزاحمتآمیزشان هم از همین پرخاشگریشان نشات میگیرد که روحیه آزار رساندن به دیگران را در آنها تقویت میکند در حالی که افرادی که از شخصیت سالم و بهنجاری پیروی میکنند ترجیح میدهند به جای مزاحمت از منطق گفتوگو پیروی کنند.
آنچه مسلم است مزاحمت یک رفتار ضد اجتماعی است که ممکن است از یک مزاحمت تلفنی ساده تا یک واقعه اسیدپاشی را در بر بگیرد.
شرایط خانوادگی چقدر در اینکه فرد به سوی روحیه مزاحمتجویانه نسبت به دیگران گرایش پیدا کند، نقش دارد؟
این یک نظریه اثبات شده است که مهمترین بخش شخصیت هر فردی در محیط خانواده و در کودکی و نوجوانی وی شکل میگیرد، بنابراین نوع تربیت فرزندان و شرایط محیط خانوادگی کودک نقش مهمی در بروز رفتارهای نابهنجار در بزرگسالی تاثیرگذار است.
نکته مهمتر اینکه فرزندان هرچه را در محیط خانواده و از والدین خود میبینند، ضبط میکنند. اگر از همان دوران کودکی و نوجوانی با ارائه مفاهیم قابل فهم پدر و مادر سعی در آگاه سازی فرزندان و آشنایی آنها با مفاهیمی مانند حقوق شهروندی و ضرورت احترام گذاشتن به حریم و حقوق دیگران داشته باشند و هرچه فرزندان مصادیق احترام به حقوق دیگران را به طور عملی در رفتارهای والدینشان در محیط خانواده و اجتماع به وضوح ببینند قطعا احتمال اینکه در بزرگسالی این افراد به سمت رفتارهای مزاحمتگونه برای دیگران سوق پیدا کنند بسیار کم خواهد بود.
اگر کودک از همان دوران کودکی در خانواده بیاموزد که حرف و منظور خود را به طور صریح برای دیگران بازگو کند و به جای پنهانکردن و مخفیشدن پشت سایهها با دیگران ارتباط برقرار کرده و خواسته خود را مطرح کند قطعا در بزرگسالی انگیزهای برای ایجاد مزاحمت برای دیگران نخواهد داشت.
دوری از جمع، تنهایی و اجتماع گریزی هم میتواند در بروز رفتارهای مزاحمتگونه تاثیرگذار باشد؟
فکر میکنم تنهایی و دوری از جمع، طردشدن از گروه در صورتی که به انزوا بینجامد، میتواند زمینه وسوسهشدن برای بروز رفتارهای مزاحمتگونه را در افرادی که توان رویارویی و پیدا کردن راه حل مناسب برای حل این مشکل ندارند، فراهم آورد.
آیا مزاحمان اعتماد به نفس پایینی دارند؟
افرادی که برای دیگران مزاحمت ایجاد میکنند شاید از نوعی جسارت منفی برخوردار باشند، اما قطعا از اعتماد به نفس و عزت نفس پایینی برخوردارند چون اگر از روحیه خودارزشمندی بالایی برخوردار بودند، هیچگاه حاضر نمیشدند به جای منطق گفتوگو در قالب شخصیتی ناشناس و پنهانی برای دیگران مزاحمت ایجاد کنند.
آیا معیار سن تاثیری در ایجاد انگیزه مزاحمت دارد؟
تحقیقی در این زمینه سراغ ندارم که انجام شده باشد، اما آنچه شواهد میدانی نشان میدهد معمولا جوانها به دلیل بیکاری، وقت آزاد بیشتر و روحیه هیجانی و کنجکاوی که در آنها وجود دارد بیشتر از دیگر گروههای سنی زمینه ایجاد مزاحمت برای دیگران را دارند.
مزاحمان اغلب سوژههای خود را از میان چه کسانی انتخاب میکنند؟
کسانی که برای دیگران ایجاد مزاحمت میکنند معمولا اغلب طعمههای خود را از میان افرادی انتخاب میکنند که کمتر قدرت دفاعی از خود در برابر انواع تهدیدهای روحی، روانی و جسمانی را دارند تا بتوانند بیشتر وی را تحت فشار قرار داده و به او آزار برسانند و این رفتار ضداجتماعی خود را بارها تکرار میکنند، زیرا از این کار لذت میبرند.
مزاحمان در رفتار مزاحمتگونه خود به دنبال چه هدفی هستند؟
ایجاد مزاحمت میتواند انگیزههای مختلفی داشته باشد، از رفع تنهایی گرفته تا ارضای نیازهای روحی و روانی و حتی جنسی پاسخی باشد به انگیزهها و رویاهای سرکوب شده یا شخصیتی که ممکن است در مرحلهای از زندگی توسط فرد یا افرادی خرد و حتی کوچک شمرده شده باشد. تمام این عقدههای روانی و کمبودها ممکن است در قالب ایجاد مزاحمت خودنمایی کند.
پس مزاحمان هم از نوعی بیماری روانی و روحی رنج میبرند؟
بله، همانطور که پیشتر اشاره کردم این نوعی اختلال شخصیتی است که عوامل متعددی مانند اعتماد به نفس پایین، عقدههای روحی و روانی و حتی روحیه پرخاشجویانه در این افراد بوضوح دیده میشود که در مراحل مختلف به فراخور شرایط بروز پیدا میکند.
برای اینکه این رفتار نکوهیده را از شخصیت افراد جامعه دور نگه داریم چه راهکاری پیشنهاد میکنید؟
تاکید من در مرحله اول بر خانواده است. اگر کودکان در محیط خانواده راستگویی، صداقت، احترام به حقوق دیگران و صراحت در بیان گفتار و منظور خود به دیگران را بیاموزند بخصوص در دوران کودکی که شخصیت کودک در خانواده شکل میگیرد از همان دوران میتوان پایههای رفتار منطقی و بهنجار را در کودکان محکم کرد در حالی که اگر خانوادهها در این زمینه کوتاهی کنند شاید بتدریج و در نوجوانی و جوانی کار سختی پیش رو داشته باشند و دیگر نتوان دیواری را که از همان ابتدا کج بالا رفته را درست کرد.
از سوی دیگر پرکردن اوقات فراغت خانواده و برنامهریزی برای آن از بین بردن زمینههای بروز این آسیب اجتماعی که شامل رفع مشکل بیکاری، مساعد کردن شرایط اجتماعی و ارائه آموزشهای لازم در محیط خانواده است، میتواند در این زمینه موثر واقع شود.
گفت و گو
