کدام آوینی؟

پرسش پیامکی مناظره این بود که اگر امروز آوینی در میان ما بود وقتش را بیشتر به چه کاری اختصاص می‌داد. «تولید محصولات فرهنگی و تربیت نسل جدید» و «نقد وضع فرهنگی کشور» گزینه‌های این پرسش بودند.

بخش عمده مستند این قسمت از مناظره به صحبت‌های جنجالی ابراهیم حاتمی‌کیا در برنامه «راز» دو هفته پیش اختصاص داشت.

شهاب اسفندیاری، فعال فرهنگی و منتقد سینما در این برنامه گفت: امروز به برکت خون شهید آوینی، نسل‌های مختلفی از هنرمندان، نظریه‌پردازان و فیلمسازان جوان روی کار آمده‌اند.

او افزود: در دعواهایی که در سال‌های اخیر بر سر شهید‌ آوینی شکل گرفته، اصل کارهایی که او برای سینما انجام داد به فراموشی سپرده شده است. البته به برکت خون این شهید قدم‌هایی در تطهیر سینمایی که از غرب وارد ایران شده بود، برداشته شد.

اسفندیاری ادامه داد: نباید فراموش کرد آوینی در چه جبهه‌ای بود. وقتی حاتمی‌کیا که فیلمسازی بزرگ در سینماست این‌گونه و با این قدرت حرف می‌زند و از جای خالی آوینی می‌گوید، می‌توان فهمید که چه فضایی بر سینمای کشور حاکم است.

در ادامه عبدالله اسفندیاری کارشناس ارشد فرهنگی با تاکید بر این که نباید حرف‌های خوب را هم زیاد تکرار کرد، گفت: برخی حرف‌ها زیاد شدنش اثر مثبت آن را از بین می‌برند و به مساله‌ای پیش پا افتاده تبدیل می‌شود.

به همین خاطر پرهیز داشتم که در این برنامه باشم، اما به احترام شهید آوینی به این برنامه آمدم.

او بیان کرد: زندگی آوینی را باید به‌صورت یک مجموعه دید. نمی‌توان یک بخش از زندگی آوینی را بزرگنمایی کرد و گفت تنها آوینی این است. آوینی از وقتی که به او سیدکامران آوینی می‌گفتند تا وقتی که لقب سید شهیدان اهل قلم را گرفت، دربرمی‌گیرد. اگر جاهایی تند می‌رفت بعد از آن به تعادل و پختگی می‌رسید. او از جهاتی شبیه آل‌احمد است. او در اوایل انقلاب بسیار تند بود، ولی مسیر تکامل وی به شهادتش منجر شد.

در ادامه برنامه بهروز افخمی، کارگردان هم گفت: سیدمرتضی مساله‌ای را در فضای فرهنگی و روشنفکری ایران تشخیص داده بود و چون با آن درگیر بود می‌خواست آن را بشناسد و به دیگران بشناساند. این امر باعث شده بود که او یک شخصیت واحد داشته باشد. روشنفکران غرق در نظریه‌پردازی‌های خود بودند و به ساخت چارچوب‌های ذهنی و خیالی می‌پرداختند و از مردم و مساله آنها فاصله می‌گرفتند. به نظر من اگر مرتضی اکنون بین ما بود هم به تولید آثار فرهنگی و آموزش نیرو می‌پرداخت و هم نقد فرهنگی را ادامه می‌داد. فیلم او معطوف به بیرون بود نه این‌که ذهن خود را به عالمی بسپارد که خودش هم نمی‌داند چیست.

وحید جلیلی دیگر سخنران حاضر در مناظره هم گفت: اگر بخواهیم آوینی را بهتر بشناسیم باید به مقطع زمانی ظهور او در فضای فرهنگی کشور اشاره کنیم. آوینی قبل از پایان جنگ با «روایت فتح» تاثیر شگرف خود را بر جامعه گذاشته بود؛ اما من می‌خواهم تاکید کنم روی مقطعی که آوینی به نام سیدمرتضی آوینی در فروردین 1368 با اولین شماره مجله سوره به میدان آمد. جنگ تمام شده بود و جامعه داشت وارد فضای جدیدی می‌شد و عده‌ای دوست داشتند شرایط بعد از جنگ را دوره ارتجاع انقلاب بدانند.

شهریار زرشناس، استاد دانشگاه نیز به عنوان دیگر کارشناس برنامه اظهار کرد: با وجودی که آوینی یک مستندساز، فیلمساز و تئوریسین سینما بود، اما فراتر از همه اینها اهمیت آوینی در این بود که او یک متفکر دوره گذار و یک مجاهد بصیر بود. او در سال‌های آغازین دهه 60 این نکته را به‌درستی مطرح کرد که با انقلاب ایران یک گذار تاریخی در مقیاس جهانی آغاز شده است و بشر در حال پشت سر گذاشتن استکبار اومانیستی و دوره مدرن بود. این وجه جهانی بودن انقلاب اسلامی و بشری بودن آن جز در بیانات امام راحل و برخی از مسئولان در حرف‌های هیچ‌کسی نبود. آوینی بعدها از انقلاب ایران به عنوان مبشر توبه بشریت یاد کرد و این مسیر را پیش برد.

در ادامه حاضران به بیان نقطه‌نظرات خود درباره پرسش برنامه پرداختند و درباره روش‌های نظری و عملی آوینی بحث‌هایی بین آنها مطرح شد.