اخلاق صرفا موعظه و پند نیست

خواجه نصیرالدین طوسی را معمولا به عنوان نظریه‌پرداز کلام شیعی می‌شناسیم و این مسأله کاملا درست است، چراکه تا پیش از خواجه اثر مهمی در کلام شیعی وجود نداشته و بعد از خواجه هم هر اثری که نوشته شده است، در حاشیه آثار او قرار دارد، اما بزرگی این شخصیت فکری فقط به واسطه نظریه‌پردازی‌اش در کلام شیعی نبوده است.

مؤلف کتاب بزرگ «تجریدالاعتقاد» که یکی از بزرگ‌ترین کتاب‌های کلام شیعی است، خدمت بزرگ دیگری به تشیع کرده و آن نظریه‌پردازی نظام اخلاقی شیعی است.

کتاب‌های اخلاقی خواجه نصیر فقط حاوی موعظه، پند و نصیحت نیست، اگر اخلاق تنها پند و نصیحت باشد که در همه جا یافت می‌شود. بنابراین، نظام اخلاقی با پند و نصیحت تفاوت دارد.

خواجه نصیر به عنوان یک متفکر شیعی برای مکتب تشیع نظام اخلاقی قائل است و برای اخلاق جایگاه نفس‌الامری را در نظر می‌گیرد. او همه ‌چیز را به دست شریعت نمی‌دهد و اخلاق را به نحو مطلق بر شریعت متکی نمی‌سازد، ‌بلکه در جاهایی آموزه‌ها و قواعد اخلاق را بر قلمرو عقل طرح می‌کند.

خواجه نصیر، اخلاق مبتنی بر شریعت برای همه شرایط و جایگاه‌های معرفتی احکام اخلاقی را صادر نمی‌کند. بسیاری از شرایط وجود دارند که در آنها مسائل اخلاقی ایجاد می‌شوند، ولی حکم شرعی اخلاقی برای آنها وجود ندارد، در چنین مواقعی باید با عقل به احکام اخلاقی رسیدگی کرد.

خواجه نصیر با طرح دو اصل در تجریدالاعتقاد به عنوان یک متفکر شیعی برای اخلاق تشیع یک نظام ساخته است؛ نخست نظریه ذاتی بودن حسن و قبح اعمال بشری به این معنا که اعمال در درون ذاتش قبیح یا حسن است و اعتباری نیست چراکه نفس‌الامر برای حسن و قبح ارزش قائل است.

اصل دوم عقلی بودن حسن و قبح است؛ مدرک حسن و قبح عقل بشری است. عقل می‌تواند حسن و قبح و حتی مصادیق آن را تشخیص دهد. این دو اصل چیزی به نام اخلاق به وجود می‌آورد که اگر نباشد در حقیقت به انکار اخلاق رسیده‌ایم و هر چه می‌ماند شرع (اعم از واجب، حرام، مکروه یا مباح) است.

خواجه نصیرالدین طوسی همه چیز را به دست شریعت نمی‌دهد، چراکه اعتقاد دارد یک جاهایی قلمرو عقل است و جاهایی هم شریعت، بنابراین برای اخلاق جا باز کرده است.