ترفندهای قوام‌السلطنه

پس از سقوط حکومت سیدضیاءالدین طباطبایی در سوم خرداد 1300 شمسی تا ریاست‌الوزرایی رضاخان در آبان 1302 شمسی، دولت‌های متعددی روی کار آمدند. این دولت‌ها فاقد قدرت و توان لازم برای اداره امور کشور بودند و عمر کوتاهی داشتند. از مهم‌ترین اقدامات این دولت‌ها، تلاش برای اعطای امتیاز نفت شمال به شرکت‌های آمریکایی بود. در این زمان هنوز سیاست‌های استعماری دولت آمریکا برای دیگر ملل از جمله ایرانیان کاملا شناخته‌شده نبود. در این مدت، قوام‌السلطنه دو بار در خرداد 1300 و خرداد 1302 به ریاست‌الوزرایی انتخاب شد. از مهم‌ترین اقدامات وی طی این مدت، پیش بردن طرح اعطای امتیاز انحصاری نفت شمال بود.

مذاکرات با شرکت استاندارد اویل

دولت قوام‌السلطنه که بشدت با مشکلات مالی مواجه بود، درصدد برآمد با اعطای امتیاز نفت شمال به شرکتی آمریکایی اوضاع اقتصادی دولت را بهبود ببخشد. به همین منظور، وزیر مختار ایران در واشنگتن ـ حسین علا ـ ماموریت یافت مذاکراتی برای دریافت وام و کمک مالی در ازای اعطای امتیاز نفت شمال با مقامات دو شرکت نفتی استاندارد اویل وسینکلر انجام دهد.پس از انجام مذاکرات، دولت ایران و شرکت استاندارد اویل به توافق رسیدند امتیاز استخراج و بهره‌برداری نفت شمال ایران به مدت 50 سال به استاندارد اویل واگذار شود. با توجه به احتمال مخالفت دولت‌های شوروی و انگلستان، این قرارداد با فوریت تقدیم مجلس شورای ملی شد و در جلسه سی‌ام آبان 1300 به تصویب رسید. «قانون اعطای امتیاز معادن نفت شمال به کمپانی استاندارد اویل آمریکایی» مشتمل بر پنج ماده بود:

ماده اول: مجلس شورای ملی، واگذاردن امتیاز استخراج نفت را در ایالات آذربایجان، خراسان، گیلان، استرآباد و مازندران به کمپانی استاندارد اویل آمریکایی با شرایط ذیل تصویب می‌نماید.

ماده دوم: مدت این امتیاز بیش از 50 سال نخواهد بود.

ماده سوم: حقوق دولت بیشتر از صدی ده کلیه نفت است که کمپانی از چاه‌ها خارج می‌نماید قبل از آن که هر گونه خرجی بر آن تعلق گیرد.

ماده چهارم: شرایط دیگر این امتیاز از قبیل تسعیر سهم دولت در صورتی که دولت صلاح بداند و طرز تأدیه آن و طرز نظارت دولت در عواید کمپانی، شرایط حقوق دولت و مملکت را دولت تهیه، پس از توافق‌نظر با کمپانی مزبور به مجلس شورای ملی پیشنهاد خواهد کرد.

ماده پنجم: کمپانی استاندارد اویل نمی‌تواند به هیچ وجه این امتیاز را به هیچ دولت یا کمپانی یا شخصی انتقال دهد و همچنین شراکت با سرمایه‌داران دیگر منوط به تصویب مجلس شورای ملی ایران است. عدم رعایت این ماده باعث سقوط امتیاز از درجه اعتبار خواهد بود.

انتشار امتیاز نفت شمال و مخالفت انگلستان و شوروی

پس از انتشار خبر تصویب قرارداد با کمپانی استاندارد اویل، شرکت نفت ایران و انگلستان با این ادعا که این امتیاز در گذشته به خوشتاریا از اتباع روسیه تزاری واگذار شده و شرکت نفت ایران و انگلیس این امتیازنامه را خریداری کرده است، به مخالفت با آن پرداخت. دولت ایران با این دلیل که امتیازنامه خوشتاریا در مجلس به تصویب نرسیده است، ادعای شرکت نفت ایران و انگلیس را رد کرد. پس از این، شرکت نفت ایران و انگلیس مانع فعالیت کارکنان شرکت استاندارد اویل در عراق شد. از سوی دیگر، شرکت استاندارد اویل برای صادرات نفت به آمریکا و استفاده از مسیرهای خلیج فارس نیازمند همکاری انگلستان بود. منافع مشترک به شراکت و همکاری دو کمپانی منجر شد. شرکت نفت ایران و انگلیس و شرکت استاندارد اویل طی مذاکراتی به توافق رسیدند در قبال سهیم‌کردن شرکت آمریکایی در نفت فلسطین و عراق، شرکت انگلیسی در امتیاز نفت شمال ایران سهیم شود.

این اقدام شرکت استاندارد اویل برخلاف امتیازنامه‌ای بود که در مجلس شورای ملی به تصویب رسیده بود. همچنین اقدام شرکت استاندارد اویل در واگذاری بخشی از امتیاز نفت شمال به شرکت نفت ایران و انگلیس به اعتراض گسترده دولت شوروی منجر شد که این اقدام را ناقض قرارداد 1921 با ایران می‌دانست. در همین زمان، دولت قوام‌السلطنه در بهمن 1300 شمسی سقوط کرد و دولت مشیرالدوله جایگزین آن شد. مجلس شورای ملی نیز در یازدهم اسفند 1300 شمسی با توجه به مخالفت‌های خارجی و شراکت کمپانی استاندارد اویل با شرکت نفت ایران و انگلیس به طرح توافق دو کشور رأی مخالف داد.

مذاکرات دولت ایران با شرکت آمریکایی سینکلر

پس از استعفای دولت مشیرالدوله، قوام‌السلطنه بار دیگر در خرداد 1301 به ریاست‌الوزرایی انتخاب شد. در این زمان، شرکت نفتی سینکلر خواهان سرمایه‌گذاری در صنایع نفتی ایران شد. دولت قوام‌السلطنه و برخی نمایندگان مجلس شورای ملی با توجه به این مسأله که در توافق تصویب‌شده در مجلس، نام شرکت استاندارد اویل ذکر شده بود و این امر می‌توانست مانع مذاکرات دولت با دیگر شرکت‌های آمریکایی شود، خواهان اصلاح ماده نخست و پنجم قانون اعطای امتیاز نفت شمال شدند. از این رو، واژه «کمپانی استاندارد اویل» در ماده نخست به «کمپانی معتبر و مستقل دیگر آمریکایی» افزوده و در ماده پنجم نیز تاکید شد شرکت امتیازگیرنده حق واگذاری آن را به دولت یا شرکت خارجی دیگری ندارد.

این اقدام دولت و مجلس، موقعیت شرکت استاندارد اویل را تضعیف کرد و شرکت سینکلر مورد توجه قرار گرفت.دولت قوام‌السلطنه، مذاکرات خود را با شرکت نفتی سینکلر آغاز کرد. بر مبنای این مذاکرات توافق شد امتیاز نفت شمال ایران به مدت 50 سال در اختیار شرکت سینکلر قرار گیرد و بهره مالکانه دولت ایران نیز 4 درصد از قرارداد قبلی بیشتر تعیین شد.

همچنین دولت ایران خواستار تعهد صاحب امتیاز برای دریافت وامی ده میلیون دلاری از بانک‌های آمریکایی شد.

دولت قوام‌السلطنه برای تصویب امتیاز نفت شمال با مخالفت جدی نمایندگان اقلیت مجلس به رهبری سلیمان‌میرزا اسکندری مواجه شد و پس از استیضاح وزیر پست و تلگراف، دولت قوام‌السلطنه بشدت تضعیف شد و پنجم بهمن 1301 شمسی سقوط کرد.پس از قوام‌السلطنه، مستوفی‌الممالک به ریاست‌الوزرایی رسید، اما دولت وی نیز بیش از سه ماه بر سر کار باقی نماند. پس از وی، مشیرالدوله دولتی مستعجل تشکیل و آبان 1302 جای خود را به دولت سردارسپه داد.

سرانجام امتیاز نفت شمال ایران

لایحه اعطای امتیاز نفت شمال سرانجام در اواخر عمر مجلس چهارم در 32 ماده تصویب شد. دولت سردار سپه درباره امتیاز نفت شمال با کمپانی سینکلر قراردادی امضا کرد و از مجلس تصویب این امتیاز را درخواست کرد، اما پس از آن که دولت شوروی مشخص کرد در صورت استخراج نفت از شمال ایران، اجازه صدور آن را از خاک خود نخواهد داد و با توجه به تداوم مخالفت‌های دولت‌ انگلستان، شرکت سینکلر در انجام این قرارداد شکست خورد و نفت شمال ایران دست نخورده باقی ماند.

تاریخ روی پیشخوان روزنامه‌فروشی

مهم‌ترین عناوین تیترهای روزنامه کیهان:

1ـ مــحــاکــمه گروگان‌های آمریکایی کاخ سفید را به وحشت انداخت

2 ـ سیداحمد خمینی:

بعضی از گروگان‌ها رسما عضو سیا هستند

3 ـ رمزی کلارک، طرح سری استرداد شاه مخلوع را به ایران داد

4 ـ افشاگری گروگان‌ها درباره ارتباط بختیار با آمریکا و پول‌های جعلی

5 ـ بنی‌صدر:

اعلان قطع رابطه با آمریکا تا استرداد شاه مخلوع عملی نیست

6 ـ دانشجویان مسلمان پیرو خط امام:

ما و سیاهان، قربانیان مشترک امپریالیسم هستیم

7 ـ پشتیبانی کشورهای جهان از دانشجویان مسلمان ایرانی

8 ـ به مناسبت آغاز پانزدهمین قرن هجرت و سالگرد اول محرم:

امشب فریاد «الله‌اکبر» بر بام تمام خانه‌های ایران شنیده خواهد شد

عظیم‌ترین راهپیمایی فردا انجام می‌شود

9 ـ وزیر بازرگانی:

مسدود کردن ذخایر ایران در آمریکا نگران‌کننده نیست

10 ـ مصاحبه با نماینده ویژه سرهنگ قذافی:

لیبی به اقدام کارتر در ضبط سپرده‌های ایران حمله کرد

11 ـ تلاش آمریکا برای تشکیل جبهه متحد اروپایی علیه ایران

مهم‌ترین عناوین تیترهای روزنامه جمهوری اسلامی

12 ـ با افشای نقش آمریکا در فاجعه تجاوز مسلحانه به حریم مقدس بیت‌الله‌الحرام

وحشت، کاخ سفید را فراگرفت

احساسات ضدآمریکایی سراسر جهان اسلام را فراگرفته است

13 ـ دانشجویان مسلمان پیرو خط امام اعلام کردند

به محض احساس هر حرکت مشکوک از سوی آمریکا، سفارت را با گروگان‌ها نابود می‌کنیم

14 ـ مصاحبه تلویزیونی حجت‌الاسلام هاشمی رفسنجانی

نظرات وارده در متمم قانون اساسی مورد استفاده قرار می‌گیرد

15 ـ حمله به مسجدالحرام، مکر تازه شیطان بزرگ

16 ـ در پاکستان چه می‌گذرد؟

توسط ده‌ها هزار نفر از مردم پاکستان، سفارت آمریکا در اسلام‌آباد اشغال شد

17 ـ ارتش پاکستان، دیپلمات‌های آمریکایی را از داخل سفارت آمریکا نجات داد

18 ـ برای تهدید نظامی ایران، آمریکا ناو هواپیمابر خود را به اقیانوس هند اعزام کرد

19 ـ قرن رهایی آغاز شد

عظیم‌ترین راهپیمایی تاریخ علیه آمریکا، الله اکبر

نقشه فتح تهران در اردوی برق

کتاب نقش آزادیخواهان مازندران در جنبش مشروطه و فتح تهران به شرح مبارزات میرزاعلی‌خان سرتیپ (سالار فاتح) سردار مازندرانی و یارانش در راه اعاده حکومت مشروطه می‌پردازد. او در دوران استبداد صغیر چهره‌ای آشنا در میان مبارزان و مجاهدان بود.

سرتیپ علی‌خان کجوری، فرزند میرزا رضاقلی کجوری، سال 1245 شمسی در کجور به دنیا آمد. از جوانی وارد نظامیگری شد. بعد به جنبش مشروطه‌خواهی پیوست و با همکاری مشروطه‌خواهان ساری انجمن حقیقت را تشکیل داد. در این دوره که سپهسالار تنکابنی هنوز به مشروطه نپیوسته و از طرف دولت محمدعلی‌شاه مشغول سرکوب ترکمانان بود، خلیل‌خان کجوری و مقتدرالسلطان را برای کشتن سالار فاتح به ساری می‌فرستد، اما سالار فاتح موفق به فرار شده و به تهران می‌رود و از آنجا برای این که به جمع محاصره‌شد‌گان تبریز به سرکردگی ستارخان بپیوندد به تبریز می‌رود، اما به دلیل محاصره شهر موفق نمی‌شود.

وقتی سپهسالار تنکابنی جبهه عوض کرد و به مشروطیت پیوست، سالار فاتح و عده‌ای دیگر از این فرصت استفاده کرده و کمیته‌ای به وجود آوردند و با ارسال نامه‌هایی به تمام شهرهای ساحلی، مردم را به قیام علیه دولت مرکزی دعوت کردند.

طولی نکشید کمیته انقلابی رشت با کمیته تنکابن تماس گرفته و آنها را به رشت دعوت کرد. سپهسالار، سالار فاتح و عده‌ای دیگر این دعوت را پذیرفته و به رشت می‌روند. علی‌خان دیوسالار با نظامیان قزوینی، ارمنی و مازندرانی از راه کوهستان کجور راه مازندران را پیش گرفت.

یپرم‌خان با نیروی خود به نفع سالارالدوله مشغول شد و سردارمحیی تنکابنی و معین‌همایون بختیاری از راه فیروزکوه حمله‌ور شدند.

نقشه سالار فاتح کجوری از این قرار بود که از کوهستان به نور بیاید و از آنجا به صلاح‌الدین کلا رفته و از طریق دریا زودتر خود را به بار فروش و سوادکوه برساند و راه محمدعلی میرزا را از پس ببندد تا با حمله سردار محیی از فیروزکوه، حلقه محاصره را بر او تنگ کنند.

هنگامی که خبر حرکت نیروهای سردار محیی و معین همایون به مستبدان رسید، اردوی محمدعلی میرزا در سوادکوه باز ایستاد و سپاهی برای مقابله به فیروزکوه فرستاده شد. این گروه از نیروی دولتی شکست سختی خوردند و جمعی از سران مستبدان در آنجا کشته شدند.

در رشت، کمیته جدید انقلاب که در آن رزمندگان تنکابن و کجور هم نمایندگانشان عضو بودند، تشکیل شد. کمیته جدید پس از چالش بسیار با سپهسالار تنکابنی وی را نیز راضی به لشکرکشی به تهران و فتح پایتخت می‌کنند.

سالار فاتح که فرماندهی یک گروه متشکل از حدود صدنفر را به عهده داشت، همراه میرزاکوچک‌خان که آن موقع هنوز شهرت کافی نداشت، یفرم‌خان ارمنی و دیگر مشروطه‌خواهان چنان رشادت و نبوغ نظامی از خود نشان داد که پس از فتح تهران در اولین فرمانی که کمیسیون فوق‌العاده مجلس شورای ملی صادر کرد به او لقب سالار فاتح داد. او در دوره رضاشاه مغضوب و راهی زندان و تبعید شد. پس از شهریور 1320 زندگی عادی را از سر گرفت و در بیست و سوم آبان 1326 در تهران درگذشت.

این کتاب از سوی نشر نامک و در قطع رقعی و در 219 صفحه منتشر شده است.

مهناز نگهی / جام‌جم