خانواده ایرانی و تلفیق سنت و تجدد

انسان متجدد ایرانی در طول یکصد سال گذشته دربست همه تجدد غربی را نپذیرفتند. از شیخ فضل‌الله نوری تا علی شریعتی، می‌توان تمایلاتی برای تلفیق عقل با دین، سنت با تجدد و فردگرایی با جمع گرایی را ملاحظه کرد. تجدد ایرانی ‌هیچ‌گاه به تمامه سمت و سویی غربی پیدا نکرد و همواره جایگاه عمده‌ای برای دین و هویت ایرانی در نظر گرفت. برخی کارشناسان و مورخان امروزه بر آن هستند که یکی از عوامل شکست تجدد در ایران تلفیق آن با سنت بود، اما نگاهی به زندگی ایرانیان نشان می‌دهد تلفیق سنت و تجدد نه رویکردی روشنفکرانه که سبک زندگی برای ایرانیان بوده و در عمل به‌صورتی طبیعی اتفاق افتاده است. راهبردهای خانواده‌های ایرانی برای شادی‌‌های فردی، یکی از مصادیق چنین تلفیق طبیعی‌ای است.

با تجدد خوشبختی، سعادت، شادی و لذت، وضعی زمینی به خود گرفتند. در این میان توجه به فرد از دیگر ابعاد جدید شادی بود. انسان متجدد شادی، خوشبختی و لذت را در این جهان و در خود جستجو می‌کرد. هر چند اصالت جمع انتقاداتی جدی بر فردگرایی وارد ساخت، اما بعد زمینی و اهمیت شادی و خوشبختی فرد را از میان برنداشت، بلکه راهکارهای سیاسی جدیدی برای ارضای آن پیشنهاد کرد.

در ایران اما همچون بسیاری از ابعاد زیستی تجدد، شادی در عمل شکلی بومی به خود گرفته است. شادی‌های جدید خانواده‌های ایرانی از یک سو نشان از تمایل خانواده ایرانی به حفظ خویش به عنوان نهادی جمعی و از سویی دیگر نشان از تلاش خانواده‌ها برای برآوردن خواست‌های فردگرایانه‌تر ایرانیان امروز بوده است. یکی از تغییراتی که در ایران امروز روی داده، برجسته شدن جایگاه فرد در ایران است. در یکصد سال گذشته، آرزو‌ها، تمایلات، لذات و خوشبختی فردی مورد توجه بیشتر ایرانیان قرار گرفته است. گسترش شهرنشینی باعث شده است ایرانیان از زندگی عشیره‌ای و قبیله‌ای دورتر شوند. شهرنشینی آرام آرام باعث شد خانواده‌های گسترده به خانواده‌های تک هسته‌ای تغییر شکل دهند. در این میان توجه به شادی‌های فردی و مصرفی به‌عنوان یکی از عناصر تجدد شکل متفاوتی در ایران یافته است.

امروزه خانواده‌های ایرانی تجربه لذت را برای خویش به رسمیت شناخته‌اند. دیگر مانند گذشته لذت بردن اتلاف وقت نیست، نگاهی به سبک زندگی ایرانیان در همین 30 سال گذشته از رواج وسایل بازی نشان دارد. از فوتبال دستی گرفته تا آتاری، کلوب‌های بازی و کنسول‌های پیشرفته این واقعیت را نشان می‌دهد. امروزه در فرآیند بازی در خانواده پدر و برادر بزرگ‌تر نیز بعضا همراه فرزندان جذب بازی‌های مجازی می‌شوند. با خرید وسایل بازی خانواده‌های ایرانی ابزارهای لذت فردی را می‌خرند و امکان شادی ایجاد می‌کنند. فرد ایرانی هنگام شکل‌گیری شخصیت خود و بلوغ در خانواده، شادی را تجربه می‌کند و می‌آموزد خانواده می‌تواند محیطی برای شادی باشد. غیر از رویکرد خانواده‌های ایرانی به وسایل بازی که امروزه دامنه آن تا خرید کنسول‌های متنوع بازی کشیده است، جشن‌های سالگرد در خانواده‌های ایرانی راهبرد جدیدی برای ایجاد شادی و لذت در خانواده است.

امروزه ایرانیان سالگرد تولد خود را جشن می‌گیرند و این جشن برخلاف تجربه غربی، شکل خانوادگی دارد. اولین کسانی که در جشن‌های تولد حضور دارند پدر و مادر هستند. جشن تولد حالا در شهرهای ایرانی رو به گسترش است. اگر تا دیروز روز تولد، روزی معمولی و تنها تاریخی در شناسنامه بود، اما امروز می‌تواند وسیله‌ای برای شادی و دور هم جمع شدن خانواده باشد. در عمل خانواده با برگزاری جشن، فرد را تکریم می‌کند. بر خلاف تجارب غربی که در آنها جشن تولد بیشتر با حضور دوستان انجام می‌شود.

تجربه جشن سالگرد ازدواج نیز از راهبردهای خانواده‌های ایرانی برای ایجاد شادی و لذت در زندگی است، گرچه این جشن به اندازه جشن تولد فراگیری ندارد، اما آرام آرام خانواده‌های ایرانی این جشن را دستمایه‌ای برای شادی خود قرار می‌دهند؛ درحالی که ازدواج در گذشته امری سنتی قلمداد شده و محبت بین مرد و زن علنی نمی‌شد. علنی شدن شادی حاصل از ازدواج میان زن و مرد، رویکرد جدیدی در خانواده‌های ایرانی است که از خصوصیت‌های خانواده‌های متجدد این مرز و بوم شده است.

از دیگر راه‌های شادی و لذت در خانواده، سفرهای خانوادگی است. این سفرها روز به روز اهمیت زیادی میان خانواده‌های ایرانی یافته ‌است. هرچند شاید درآمد کم شده باشد، اما سفر بخشی از هزینه‌های ایرانیان را به خود اختصاص می‌دهد. براساس آخرین گزارش‌ها شاهد بودیم در تعطیلات نوروز امسال، نزدیک به 70 میلیون سفر انجام شد. تعطیلات نوروز از دیرباز روزهایی برای جمع شدن خانواده دور یکدیگر بود، حالا با تغییر شکل خانواده‌های ایرانی، این نهاد دیرپا تصمیم گرفته‌ به جای سکون به سفر بپردازد و راهبرد جدیدی برای شادی بیاموزد. البته بسیاری از سفرهای نوروزی برای دیدار با اعضای خانواده در اقصا نقاط کشور صورت می‌گیرد.

فردگرایی در ایران با خانواده محوری تلفیق شده و جامعه ایرانی کوشیده است شادی و لذت از زندگی را که در تجدد پیش‌زمینه‌ای فردی می‌یابد، در خانواده ایجاد کند. گرچه تحقیق مدونی از تجربیات خانوادگی ایران برای ایجاد شادی انجام نشده است اما تجارب زیسته ایرانیان امروز نشان می‌دهد آنها برای شادی نه به فردیت خویش که به خانواده خویش متوسل می‌شوند. خانواده با خرید اسباب‌بازی به فکر ایجاد لذت و شادی در فرزندان است، در حالی که اسباب‌بازی‌های ایرانیان پیش از روزگار نو عناصر طبیعی بود که در فرآیند تولید و زندگی با آنها عجین بود. ایرانیان امروز تولد خود را جشن می‌گیرند و خویش را در خانواده گرامی می‌دارند. از این رو به نظر می‌رسد تجدد در ایران رنگ و بویی ایرانی گرفته است و جدا از مخالفانش در زندگی ایرانی کاملا شکل خود را دارد. خانواده متجدد ایرانی نمایانگر نوع خاص تجدد ایرانی است؛ تجددی که به‌رغم اهمیت دادن به فرد از نقش خانواده نمی‌کاهد و با اعمال تغییر در آن، راه را برای تلفیق سنت و تجدد می‌گشاید.

میثم قهوه‌چیان / جام‌جم