مجموعه «صاحب‌آباد» تبریز آباد می‌شود

مجموعه صاحب‌آباد تنها مجموعه تاریخی به جا مانده از دوران آق‌قویونلوها (اجداد شاه‌اسماعیل اول) است که به عقیده کارشناسان در اوایل صفویه نیز به عمارات و وسعت آن افزوده شده است. این مجموعه الگوی اولیه ساخت میدان نقش جهان اصفهان به شمار می‌آید.

اما اکنون به دلیل فرسایش ناشی از گذشت زمان و زلزله‌های ویرانگر تبریز در ادوار گذشته، از این مجموعه تاریخی چیزی جز یک مدرسه نمانده است. در حالی که میدان صاحب الامر در دولت صفویان با بناهای حکومتی و تشریفاتی همچون دولتخانه و میدان حکومتی، مسجد و مدرسه حسن پادشاه، کوشک هشت بهشت سلطان یعقوب، بیمارستان، مقبره و کلیسای سنت هلنا احاطه شده بود و مقر حکومتی آنان به شمار می‌رفت.

البته پس از شکست شاه طهماسب صفوی از سلطان سلیمان عثمانی و از دست رفتن بخش وسیعی از زمین‌های شمال غرب کشور، پایتخت ایران نیز از تبریز به قزوین منتقل شد و صاحب‌آباد از دولتخانه و مرکزیت حکومت ایران تبدیل به مرکز ولایت آذربایجان شد و در جنگ‌های ایران و عثمانی بارها مورد تخریب و بازسازی قرار گرفت و با ساخت قلعه عثمانی‌ها در آن تبدیل به منطقه و میدان نظامی شد.

رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری آذربایجان شرقی درباره روند تخریب و بازسازی مجموعه صاحب‌آباد در دوره‌های مختلف به جام‌جم می‌گوید: پس از زلزله سال 1193 که 40 روز پس لرزه‌های آن ادامه داشت و به تخریب منطقه انجامید، بخش کوچکی از مجموعه صاحب‌آباد به عنوان میدان اصلی و مرکز تجاری شهر، با عنوان میدان صاحب‌الامر و همچنین دو کاروانسرا و یک حمام از این مجموعه بازسازی شد و در اواسط دوره قاجاریه نیز یک مغازه چوبی در ضلع جنوبی میدان به صورت تاق و چشمه آجری به همراه مدرسه اکبریه و مسجد ثقه‌الاسلام از مجموعه صاحب‌آباد مورد بازسازی قرار گرفت.

تراب محمدی با اشاره به بقایای مسجد جامع و مدرسه حسن پادشاه به عنوان بخشی دیگر از مجموعه صاحب‌آباد، می‌افزاید: این بناها نیز اکنون از سوی اداره کل میراث فرهنگی استان در دست مرمت است.

وی درباره وضع کنونی بناهای بازسازی شده موجود در مجموعه صاحب‌الامر می‌گوید: مقام صاحب‌الامر تبدیل به موزه قرآن و کتابت شده و بخش مسجد نیز با عنوان مسجد ثقه‌الاسلام احیا شده است. همچنین مدرسه اکبریه پس از مرمت تحویل مدرسه علوم دینی شده است تا طلاب از آن استفاده کنند.

محمدی احیا و مرمت بناها، بافت‌ها و مجموعه‌های تاریخی را مستلزم احترام به اصالت این مجموعه‌ها می‌داند و خاطرنشان می‌کند: اگر مطالعات مناسب قبل از طرح‌های توسعه در بافت‌های مجموعه‌های تاریخی انجام می‌گرفت، به جای اجبار در احیای بخش زندیه و قاجار میدان صاحب‌الامر می‌توانستیم دوران اصیل و باارزش آن را در دوران صفویان که دولتخانه ایران بوده است، احیا کنیم.

در همین حال مدیر شرکت عمران و بهسازی شهری تبریز نیز در این‌ باره می‌گوید: طرح صاحب‌الامر از سوی شرکت عمران و بهسازی شهری تبریز و با هدف تجدید ساختار تاریخی کلانشهر تبریز و نوسازی و بهسازی بافت‌های فرسوده، سکونتگاه‌های غیررسمی و نقاط مساله‌دار شهری در دست اجراست.

شاهگلی می‌افزاید: با وجود اهمیت فراوان مجموعه صاحب‌آباد، متاسفانه پیشرفت طرح از سرعت مطلوبی برخوردار نیست،‌ زیرا سرمایه‌گذاری‌های کلانی که در این محل شده است، به کندی به چرخه بازدهی تبدیل می‌شود تا بتواند خودش را اداره کند.

وی با بیان این‌ که میدان صاحب‌الامر نه به لحاظ وسعت، بلکه به لحاظ قدیمی‌ترین نمونه میدان شهری موجود در کشور و ساختار شکل‌گیری‌اش حائز اهمیت است، تصریح می‌کند: صاحب‌آباد، مجموعه‌ای است که حدود صد سال پایتخت ایران زمین بوده و به گزارش سیاحان خارجی که در آن دوران از این مجموعه بازدید کرده بودند، زیباترین و باارزش‌ترین بناهای کشور این دوره، در این مجموعه ساخته شده بود که متاسفانه این مجموعه بزرگ در طول زمان و بر اثر سوانح طبیعی، جنگ و حمله عثمانی‌ها، بشدت تخریب شده و بیشتر نقاط آن از بین رفته و اکنون فقط چند بنای کوچک مانند مسجد صاحب‌الامر و مدرسه اکبریه از آن همه شکوه و عظمت مانده است.

وی با بیان این ‌که درصدد هستیم شرایطی فراهم شود که بتوانیم میدان صاحب‌الامر را برای اجرای عملیات کاوش، آزاد کرده و در اختیار میراث فرهنگی قرار دهیم، می‌گوید: کاوش‌های باستانی می‌تواند ما را در دستیابی به ابعاد اصلی و بدلی میدان کمک کند.

سعیده دلال علیپور‌ /‌ جام‌جم تبریز