پیوند خط اسلامی با نقاشی ایرانی در دبی

آثاری که تاکید بر هویت ایرانی اسلامی و به روز کردن المان‌ها و شاخصه‌های ارزشی این مرز و بوم در آنها موج می‌زند و در عین حال از خطوط و حروف مشترک فارسی و عربی و نیز بازتاب معماری‌های دینی نظیر مساجد و مقبره‌ها و دشت‌های وسیع کاهگلی بهره برده است.

«خط‌ها و پیوندها» عنوان این نمایشگاه بود که بیست‌وهشتم اسفند 91 در گالری ری‌را دبی آغاز به کار کرد و مورد استقبال علاقه‌مندان هنر قرار گرفت.

در دهه گذشته، دبی خود را به عنوان مرکز ثقل بازار هنر خاورمیانه و حتی شمال آفریقا تثبیت کرده است و برپایی انواع حراج‌های بین‌المللی نظیر کریستی، ساتبی و بونام در این شهر موید این نکته است. لذا حضور پررنگ و مستمر هنرمندان صاحب سبک و اندیشه ایرانی در این ویترین معتبر هنری خاورمیانه بسیار حائز اهمیت و ضروری است؛ خاصه این‌که همیشه این تلقی وجود دارد که هنر ایران با وجود برتری و رجحان تمام و کمالش در منطقه خاورمیانه، هنوز به شکل شایسته و بخصوص از دریچه مورد نظر بازار هنر معرفی نشده است تا بتواند در این وانفسای اقتصادی برای کشورمان ارزآوری داشته باشد.

گالری ری‌را با همین هدف در مرکز DIFC دبی ـ که از آن به قلب تجاری خاورمیانه تعبیر می‌شود ـ تاسیس شد؛ یک گالری ایرانی در کنار گالری‌های معتبر جهانی. علی دولتشاهی، رئیس هیات مدیره گروه ری‌را در گفت‌وگو با جام‌جم درباره نمایشگاه «خط‌ها و پیوندها» گفت: ما در اندیشه بازمعرفی هنر معاصر ایران در منطقه خاورمیانه هستیم؛ کنار هم نشاندن آثار دو استاد برجسته کلانتری و شیرازی در واقع بازنمایی فصل مشترکی از گفتمان هنری ایرانی اسلامی‌ است که جامعه هنری منطقه باید آن را در آیینه هنر ایران بازیابد. مطالعات گروه ری‌را ثابت می‌کند با وجود همه تلاش‌هایی که برای ارائه تصویر مناسبی از هنر ایران در فراسوی مرزها انجام شده، هنوز این مهم به صورت جامع و تمام قد صورت نپذیرفته است؛ در واقع گاه دوره‌هایی نامناسب آثار نخبگان هنری‌مان به آن سوی مرزها رفت و گاه چیدمان این آثار کنار هم با نقصان روبه‌رو بود؛ ایراد مستمر آن هم، نبود ارائه حرفه‌ای و فقدان بنیادین بازاریابی علمی و نقشه راهی برای توسعه متوازن اقتصاد هنر برون مرزی ماست.

دولتشاهی افزود: در نمایشگاه «خط‌ها و پیوندها» نقاشی‌های استاد کلانتری از بافت معماری کویری در کنار نقاشیخط‌های استاد شیرازی نشست که چیدمان و ترکیبی نوین از هنر اصیل و ریشه‌دار ایرانی اسلامی به شمار می‌آید. در حالی که فاصله سنی این دو هنرمندحدود سه دهه است اما از روح آثارشان امتداد هویت ایرانی اسلامی پدیدار است. شاخصه‌های محتوایی و نیز المان‌های تصویری که در آثار هر یک از این دو دیده می‌شود، ریشه‌هایی عمیق در ارزش‌ها و باورهای کهن این سرزمین دارد که ارزیابی و رصد فرآیند تحول آنها در گستره زمان می‌تواند برای هر اهل نظری جالب باشد.

رئیس هیات مدیره گروه‌ری را خاطرنشان کرد: همنشین کردن آثار یک نقاش 82 ساله (کلانتری) که آثارش بارها در مجامع بین‌المللی به نمایش درآمده و به عنوان یک نقاش ایرانی تمام عیار به شمار می‌آید، در کنار آثار یک هنرمند صاحب سبک نقاشیخط پنجاه‌ودو ساله (علی شیرازی) که در همین کریستی دوازدهم عنوان پدیده حراج را از آن خود کرد و در کشورهای منطقه علاقه‌مندان بسیار دارد، یک ابتکار بود تا یک خط سیر از دامنه‌دار بودن خط فکری معنوی هنرمندان ایرانی ظهور و بروز یابد. شاید این ارزش‌ها در نقاشی و نقاشیخط تجلی‌های متفاوت داشته باشد اما مخاطب آگاه درمی‌یابد که هر دوی این هنرمندان به نمایندگی از جامعه هنری ایران یک معنا را فریاد می‌زنند.

نگاهی به آثار

کاهگل‌های شصت و چند ساله پرویز کلانتری از شهرهای کهن پارسی که همیشه در عین آرامش بخشی به مخاطب با نوآوری‌هایی تازه همراه است، در طبقه بالای «گالری ری‌را» قرار دارد. همچنین نستعلیق‌های پرهیجان و قوس و قزح‌وار علی شیرازی که پای‌شان در خوشنویسی اصیل و سرشان در ترکیب‌بندی‌های انتزاعی و مدرنیستی است در طبقه همکف «ری‌را» چشم هر دیدارکننده را به خود جلب کرده است. استقبال علاقه‌مندان به هنر از این نمایشگاه گویای این نکته است که در فضای فیگوراتیو زده بازار هنر امروز، همچنان آثاری که انگشت اشاره به فطرت و خلوت آدمی داشته باشد، چشم‌ها را به خود جذب می‌کند.

از پرویز کلانتری نمونه‌هایی از پنج دوره کاری این هنرمند به نمایش درآمده است: دو نمونه از آثار بسیار شناخته شده او شامل شهرهای کویری ایران است که در همه آنها مسجد یا امامزاده و زیارتگاهی با مناره آبی فیروزه‌ای می‌درخشد. علاوه بر این، تابلویی بزرگ از مجموعه کویرهای او روی دیوار است که در آن پهنه‌ای وسیع و بزرگ از کاهگل در دورنما، یک بنای تاریخی را دربر می‌گیرد که خود کلانتری می‌گوید این مجموعه از «تنهایی» سخن می‌گوید و از راز و رمزی که کویر در دل خود دارد. از کلانتری نمونه‌هایی از «خط و ربط» هم روی دیوار است که با خط کوفی اصیل همراه شده است و خود استاد نقاش می‌گوید برای همذات‌پنداری هر چه بیشتر عرب‌زبانان و نیز افزودن لایه‌ای از عنصر ناشناختگی و غریبگی به آثارم به این عنصر نوآمده در بوم‌های نقاشی‌ام خوشامد گفتم.

اما از علی شیرازی، نقاشیخط‌های بزرگ و این بار منوکروم (تک‌رنگ) آبی، سرخ، قهوه‌ای، بنفش و اثری سیاه و سفید به روی دیوار رفت که حداقل دو اثر از این مجموعه کاملا آثاری نو در مجموعه کاری وی به حساب می‌آید.

شیرازی در این آثار از آیات قرآن کریم گرفته تا اشعار کهن پارسی و تا حروف و کلماتی مثل «ه»، «و» و «ع» را چنان با زیبایی ارائه می‌دهد که گویا آنها را برای نخستین بار دیده‌اید. خود شیرازی در این باره می‌گوید: از تجربه‌گرایی و خلق صورت‌های تازه از اشکال استقبال می‌کنم. در آثار جدیدترم به حرکت آزاد و روان رنگ‌ها بر پهنه کلمات، آزادی بیشتری داده‌ام و در برخی آثارم مثل مجموعه‌های سفید و بنفش از انتزاع و روند مدرنیستی بهره گرفته‌ام.

نمایشگاه «خط‌ها و پیوندها» از این دو استاد ایرانی در روزهای مهمی برپا شد. علی دولتشاهی، رئیس هیات مدیره گروه ری‌را در این باره گفت: دبی، شاهراه آمد و رفت توریست‌های فراوان از اقصی نقاط دنیاست، دلمان می‌خواست در آستانه سال نوی ایرانی آنها را به ضیافتی دعوت کنیم که به نوعی یادآور هفت سین اصیل آیین ایرانی باشد. مضاف بر این، «آرت فر بین‌المللی دبی» با حضور گالری‌هایی برجسته از سه قاره دنیا همزمان با این نمایشگاه در «مدینه الجمیرا دبی» برپا شد و رسما دبی به شهری هنری با حضور دیلرها و کارشناسان و منتقدان هنری بدل شد که «خط‌ها و پیوندها» در این برهه حساس توانست بخشی از شناسنامه تصویری هویت ما را نشان دهد.

نمایشگاه پرویز کلانتری و علی شیرازی تا سیزدهم می (بیست‌وسوم اردیبهشت 92) در گالری ری‌را در ورودی سوم مجموعه DIFC دبی برپاست.

سجاد روشنی / گروه فرهنگ و هنر