وحشت در ‌کتاب‌های کودک و نوجوان کمرنگ می‌شود

محمد اللهیاری فومنی، مدیرکل اداره کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی درباره روند بررسی کتاب‌های کودک و نوجوان به مهر گفت: ژانر وحشت از موضوعاتی است که هیأت نظارت بر کتاب‌های کودک و نوجوان در جلسات اخیر خود به طور مستمر به آن پرداخته است. کتاب‌های مرتبط با این ژانر مقداری جنبه وحشت‌آفرینی دارد و شاید این به دلیل هیجاناتی است که در سن نوجوانی وجود دارد. تا این حد شاید قابل قبول باشد، اما اگر بیشتر از این باشد و درونمایه اصلی کتاب به ژانر وحشت تبدیل شود، پذیرفته شده نیست.

مدیرکل اداره کتاب وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی افزود: ما به لحاظ عملیاتی این موضوعات را عموماً با ناشران بزرگ حوزه کودک و نوجوان به صورت شفاهی طرح می‌کنیم و از آنها هم می‌خواهیم که به ما کمک کنند.

اللهیاری ادامه داد: یکی از دغدغه‌های مولفان کتاب‌های حوزه کودک هم این است که با توجه به حجم کم اغلب این کتاب‌ها، حق‌التالیفی که به مولف پرداخت می‌شود، ناچیز است و شاید به همین دلیل گرایش به ترجمه آثار در این حوزه زیاد است که البته باید برای این نقص هم راهکاری اندیشیده شود.

شهلا انتظاریان، مترجم کتاب‌های کودک و نوجوان درباره محدود شدن کتاب‌های ژانر وحشت در گروه سنی کودکان و نوجوانان نظری متفاوت دارد. او وزارت فرهنگ و ارشاد را مقصر اصلی این اتفاق دانست و گفت: این ژانر هم مانند دیگر ژانرها وجود دارد و نمی‌توان آن را انکار کرد. نشر سالم کتاب‌هایی را در تمام ژانرها برای سلایق مختلف جامعه منتشر می‌کند و هیچ یک را نادیده نمی‌گیرد.

او افزود: اگر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی نسبت به زیاد شدن کتاب‌های فانتزی و ژانر وحشت نگران است، باید نگاهی به عملکرد خود در زمینه ممیزی کتاب‌ها بیندازد. وقتی کتاب‌های واقع گرا مدت‌ها در صف گرفتن مجوز می‌ماند و رد می‌شود، طبیعی است که مترجم به سمت ترجمه این کتاب‌ها برود.

این مترجم گفت: قبول دارم که ژانر وحشت در همه دنیا گسترده شده و فیلم‌ها، کارتون‌ها و کتاب‌های زیادی در این زمینه تولید می‌شود اما با این حال می‌توان با باز کردن جریان نشر همه کتاب‌ها در ژانرهای مختلف این موضوع را به یک روند طبیعی تبدیل کرد.

او همچنین گفت: به نظرم به جای این‌که بگوییم کتاب ژانر وحشت زیاد شده بهتر است فضا را برای حضور همه ژانرها در کنار هم فراهم کنیم.

شهرام اقبال‌زاده، مترجم و نویسنده کودکان و نوجوانان هم این کتاب‌ها را به نوعی واکسن برای کودک نوجوان دانست. او در توضیح این موضوع به جام‌جم گفت: واکسن همان ویروس تضعیف شده است. این کتاب‌ها هم همین حکم را دارد و در صورتی که در چارچوب درستی پیش برود می‌تواند بچه‌ها را نسبت به جامعه‌ای که قرار است در آن حاضر شوند، آگاه کند.

اقبال‌زاده اظهار کرد: بچه‌ها نیاز دارند وحشت را تجربه کنند چون قرار است در دنیایی زندگی کنند که در آن تبهکاری و بدی هم وجود دارد. آنها باید با این موارد هم مواجه شوند و تجربه‌شان کنند.

اما باید در مسیری حرکت کرد که نگاه خلاقه انتقادی را هم در بچه‌ها شکل دهد و خطر و وحشت را برایشان به تجربه‌ای تبدیل کند که بالاخره با آن روبه‌رو می‌شوند. بهتر است بچه‌ها این وحشت را از طریق ادبیات خلاقه تجربه کنند تا زمانی که در جامعه حضور پیدا می‌کنند فهمی از آنچه پیرامونشان می‌گذرد داشته باشند.

این نویسنده افزود: به اعتقاد من دو قطب افراط و تفریط در برخورد با ژانر وحشت وجود دارد. خطر، عوامل ناشناخته و هیجان وجود دارد، اما مهم ارتقای کیفی آثار است و نباید بگذاریم وحشت در بچه‌ها تثبیت شود. ما داستان‌های خیلی خوبی هم در این ژانر داریم، اما داستان‌هایی هم هستند که در پی ثبت و ترویج خشونت هستند.

او ادامه داد: نوجوان باید تخلیه روانی شود و این تخلیه باید به نوعی با ارتقای آگاهی همراه باشد. ترس که همیشه از دراکولا نیست؛ ترس‌ها و خطرات واقعی هم وجود دارند که باید این ترس‌ها را به بچه‌ها شناساند، چون با این ترس‌ها دیر یا زود روبه‌رو خواهند شد.

محسن محمودی روانشناس هم درباره آثار تولید شده در ژانر وحشت نظری نزدیک به نویسندگان دارد. او ژانر وحشت را در دو بعد مثبت و منفی بررسی کرد و گفت: وقتی مغز انسان چیزی را در عالم داستان، فیلم و... تجربه می‌کند، خواه‌ناخواه از آنها تاثیر می‌گیرد. برخی تصاویر مدام در ذهنش مرور می‌شود و ذهنش را برای خشونت، ترس و تاثرات روانی ناشی از آن آماده می‌کند. اما با این حال آثار تولید شده در ژانر وحشت را می‌توان در دو قالب مثبت و منفی ارزیابی کرد.

او افزود: بخشی از این وحشت همیشه نیاز انسان است و نمی‌توان آن را نادیده گرفت چون در جریان آن دنیاهای تازه‌ای را هم تجربه می‌کند و به نوعی فراآگاهی می‌رسد.

این روانشناس تاکید کرد: وقتی بچه‌ها هنوز فضایی برای تخلیه انرژی خود ندارند و جایی ندارند که دائم در آن ورزش کنند، بدوند و تفریح سالم داشته باشند طبیعی است گرایش‌شان هم نسبت به این کتاب‌ها بیشتر شود.

او گفت: می‌توان کاری کرد که ویترین کتابفروشی‌ها پرباشد از کتاب‌های رنگارنگ در ژانر و موضوعات متعدد. وقتی مخاطب با گستردگی ژانرها مواجه می‌شود قطعا دست به انتخاب‌های گوناگون می‌زند و تعادل ایجاد می‌شود. در این صورت دیگر از هیچ ژانری هم ترس نخواهیم داشت.

او اقدام مسئولان اداره کتاب وزارت ارشاد را تا حدی قابل قبول دانست و گفت: مهم‌ترین اصل در برخورد با ادبیات وارداتی غربالگری است که متاسفانه به نظر می‌رسد این غربالگری در جامعه فرهنگی ما جدی نیست و به راحتی کتاب‌هایی که حتی مقابل فرهنگ ما هستند، ترجمه و منتشر می‌شوند.

او با بیان این که این آسیب در دیگر کالاهای فرهنگی مانند فیلم، بازی و... هم وجود دارد، می‌گوید: متاسفانه کتاب کمتر دیده می‌شود در حالی که آسیب کتاب در مقایسه با دیگر کالاها بیشتر است و در طولانی مدت خودش را نشان می‌دهد، درست زمانی که مقابله با آن کاری اگر نگوییم محال، حداقل دشوار است.