در حوزه بازی و سرگرمی غفلت کرده‌ایم

اسباب‌بازی چه تعریفی دارد‌؟

اسباب‌بازی زمانی تعریف می‌شود که بحث بازی را تعریف کرده باشیم. بازی از دیدگاه‌های مختلف روان‌شناسی و علوم تربیتی تعاریف مختلفی دارد. اما در کل بازی یک فعالیت خودانگیز کودک است که برای کسب نشاط و هیجان بدون در نظر گرفتن انجام وظیفه، درآمد و پاداش انجام می‌شود. همه ما همین‌طور هستیم. وقتی بازی می‌کنیم که تکلیفی نباشد و با انگیزه‌‌های درونی باشد و زمانی بازی قطع می‌شود که آن هیجان و نشاط از بین رفته باشد. زندگی کودک با ماهیت بازی تعریف می‌شود و بازی زندگی کودک است و هرقدر از خردسالی و کودکی فاصله می‌گیرد نقش بازی کمرنگ‌تر و وظایف اجتماعی و فردی بیشتر می‌شود. به گفته اکثر صاحب‌نظران تا پایان چهار سالگی بازی، زندگی کودک است البته این سن با توجه به جنسیت و شرایط اقلیمی و جغرافیایی، متفاوت است. در جامعه‌ای که کودک نقش ابزاری و کارگری دارد کودک زودتر بزرگ می‌شود، اما در جامعه‌ای که به حقوق کودک توجه بیشتری می‌شود این دوره طولانی‌تر است.

اگر در فرآیند بازی حد واسطی نیاز شود این حد واسط را اسباب‌بازی می‌نامیم که می‌تواند به صورت سازمان‌یافته، دست‌ساز یا قراردادی باشد. منظور از قراردادی زمانی است که کودک با خیالپردازی برای اشیایی که با آنها بازی می‌کند، قراردادی می‌گذارد. به فرض هنگام بازی در قابلمه‌ای را سپر قرار می‌دهد و کفگیری را شمشیر یا دختر بچه‌ای متکایی را عروسک فرض می‌کند. در واقع این اسباب‌بازی‌های قراردادی کارسازتر هستند. یکسری از اسباب‌بازی‌ها نیز دست‌ساز هستند و توسط والدین ساخته می‌شوند مثل عروسکی که مادر با پارچه یا کاموا برای بچه‌اش درست می‌کند یا اسباب‌بازی‌ای که پدر با چوب برای فرزندش درست می‌کند‌. اینها از جمله اسباب‌بازی‌هایی هستند که در گذشته خیلی رواج داشتند و از پارچه، گل، سفال و چوب تهیه می‌شد. یکسری از اسباب‌بازی‌ها نیز تولید انبوه و صنعتی می‌شوند که اینها نیز پیچیدگی‌‌های خودش را دارد.

تمدن ایرانی یک تمدن ریشه‌دار و غنی است و همواره به کودک و تعلیم و تربیت او توجه شده، من در دفتر کارم مجموعه‌ای از تصاویر اشیایی را که به عنوان اسباب‌بازی در قرون گذشته استفاده می‌شده، تهیه کرده‌ام. مثلا یکی از این تصاویر مربوط به اسباب‌بازی‌های چهارچرخه‌ای است که به 4000 سال پیش برمی‌گردد. در اکثر موزه‌‌های ما از موزه ایران‌باستان بگیرید تا سایر موزه‌ها، نشانه‌هایی از اسباب‌بازی‌های سفالی و مفرغی وجود دارد یا در مناطق جنوب که درختان نخل زیاد است اسباب‌بازی‌هایی از الیاف درختان وجود دارد. در مناطق مرکزی ایران عروسک‌هایی از خوشه گندم و ساقه آن درست می‌شده یا در منطقه کرمانشاه در برخی مناطق عشایری، هنوز هم عروسک نونی با خمیر نان درست می‌کنند. ما کتابی داریم به نام «صداسازها» که در آن تصــــویر ســـوت‌سوتکی وجود دارد که متعلق به بیش از 2000 سال پیش است که در منطقه سیلک کاشان پیدا شده است.

اینها فقط اسباب‌بازی‌هاست و اگر بخواهیم وارد مقوله بازی ایرانی بشویم می‌توان گفت ما هزار نوع بازی داریم، بنابراین ما از نظر تاریخی در حوزه اسباب‌بازی خیلی غنی هستیم و فرآیند تولید تاریخی ما در این زمینه بسیار ریشه‌دار است.

دلیل آن یک غفلت تاریخی و فرهنگی است. نظام فرهنگی ما در برخی حوزه‌ها دچار غفلت شده که یکی از آنها حوزه سرگرمی و بازی‌هاست و این غفلت‌ها باعث شده ریزش‌های تربیتی، فرهنگی و اخلاقی بسیاری در حوزه کودک و نوجوان از نگاه سلبی داشته باشیم و از نگاه ایجابی فرصت‌‌های بی‌شماری را از دست دادیم و می‌دهیم. ما می‌توانستیم با ساخت اسباب‌بازی‌های متناسب با شئونات اخلاقی و اعتقادی و فرهنگی‌مان خیلی در نظام تربیت کودک و نوجوان چه درحوزه خانواده، چه اجتماع و چه مدرسه موفق باشیم که متاسفانه این هم کمرنگ بود.

درست است، ولی این قضیه دلایل متعددی دارد و نباید انتظار داشته باشیم ما با یک سابقه حدود ده ساله در حوزه طراحی عروسک بتوانیم با صنعت عروسک‌سازی دنیا که پیشینه 70 تا 80 ساله دارد، رقابت کنیم. عروسک دارا و سارا به لحاظ بازرگانی و فرآیند عرضه موفق نبود، اما به لحاظ فرهنگی موفق بود وهمین که در این بازار مکاره عروسک‌‌های وارداتی نام و نشانی دارد خودش قدم مثبتی است، اما هنوز با نقطه ایده‌آل که بتوانیم از قبل عروسک‌‌های تولیدی مثل مبارک، دارا و سارا، بند انگشتی و تکم (عروسک بومی و نمایشی) است فراگیر شویم فاصله داریم.

شورای نظارت بر اسباب‌بازی که بر اساس مصوب شورای انقلاب فرهنگی تشکیل شده و وابسته به شورای فرهنگ عمومی است وظیفه‌اش نظارت بر ساخت، واردات و توزیع اسباب‌بازی است که دبیرخانه آن در کانون پرورش فکری کودک و نوجوان است. این شورا در دوحوزه به صورت جدی فعالیت می‌کند. یکی حوزه نظارت بر واردات اسباب‌بازی و صدور مجوز واردات است که در واقع ممیزی فرهنگی واردات قانونی اسباب‌بازی را انجام می‌دهد. این شورا نمایندگی‌هایی در گمرکات کشور دارد و مجوز واردات اسباب‌بازی را صادر می‌کند. البته خیلی از اسباب‌بازی‌ها هم وارداتش منع ‌شده، اما از طریق مجاری غیررسمی به صورت قاچاق وارد می‌شود.

اگر شماره مجوز و هولوگرام شورای نظارت بر اسباب‌بازی را نداشته باشند به صورت قاچاق وارد شده‌اند.

از وظایف دیگر دبیرخانه شورا، صدور مجوز در ارتباط با ثبت طرح اسباب‌بازی برای دفاع از حقوق معنوی آن و همچنین صدور مجوز برای تولید انبوه اسباب‌بازی است.

ما تاکنون شش عنوان شخصیت عروسکی در کانون طراحی کردیم که پنج عنوان آن تولید شده و عنوان ششم در دست تولید است و غیر از آن ده عنوان شخصیت دیگر را برای تولید آماده می‌کنیم.

دارا و سارا،‌ مبارک، 20 شخصیت عروسکی بندانگشتی، عروسک‌‌های تکم و عروسک عمو نوروز که در دست اقدام است از جمله تولیدات کانون به شمار می‌روند.

خیلی نام تجاری ندارند، ولی دو تا از این شخصیت‌‌های عروسکی به نام باران‌ است که به کردی «بوکه بارانه» گفته می‌شود و دیگری عروسک لیلاست که عروسک قدیمی و سنتی عشایر ایران است که به صورت دست‌ساز ساخته می‌شده و ما تولید انبوهش را شروع خواهیم کرد.

قطعا می‌تواند، مثلا عروسک مبارک که از شخصیت‌‌های خیمه‌شب‌بازی است به چهار بار تجدید تولید رسیده است و بچه‌ها دوستش دارند و در جشنواره‌‌های بین‌المللی تئاتر کودک و نوجوان جزو هدایای مهمانان خارجی است. به هر حال هر محصول فرهنگی اگر روی آن تبلیغات صورت نگیرد توسعه پیدا نمی‌کند، البته این یکی از ضعف‌‌های نظام فرهنگی ماست که اتفاقات خوب فرهنگی را نمی‌توانیم به جریان فرهنگی تبدیل کنیم. به هر حال عروسک‌های شکرستان، کلاه‌قرمزی یا عروسک دارا و سارا اتفاقات خوبی است، ولی ما نتوانستیم آن را به عنوان یک اتفاق خوب به جریان تبدیل بکنیم، در حالی که در نظام فرهنگی غرب آنها این توانایی و دانش را توانستند کسب کنند که یک اتفاق فرهنگی را به یک جریان تبدیل کنند، چه جریان منطقه‌ای و چه جریان جهانی. به همین دلیل صنعت اسباب‌بازی در دنیا با رویکرد بازارهای جهانی صورت می‌گیرد. ما در این حوزه فوق‌العاده ضعف داریم، فاقد استراتژی هستیم و تاکتیک‌‌های لازم را نمی‌شناسیم.

کانون به عنوان اولین طراح و تولیدکننده‌بازی‌های رایانه‌ای در کشور شناخته شده است و از سال 70 اولین تولیدات خودمان را به صورت نرم‌افزاری، مولتی‌مدیا، چندرسانه‌ای و گیم وارد بازار کردیم و هر ساله سه تا چهار عنوان جدید به بازار ارائه دادیم و توانستیم در این حوزه جریان‌سازی کنیم. ما تاکنون نزدیک به 40 عنوان تولیدات نرم‌افزاری طی این سالیان وارد بازار کردیم. یکی از آسیب‌های فرهنگی‌مان در حوزه اسباب‌بازی بخصوص در پسربچه‌ها بازی‌های رایانه‌ای وارداتی است که عمدتا به صورت قاچاق وارد می‌شود که باعث گرفتاری‌‌های متعددی شده است. ما برای این‌که جلوی این آسیب را بگیریم دوتا کار باید انجام می‌دادیم. یکی اطلاع‌رسانی در حوزه فعالیت مسئولان فرهنگی کشور است، دوم تولید محصول است تا در اختیار خانواده‌ها که به دنبال بازی مناسب شرایط روحی، فرهنگی و جسمانی کودک هستند قرار گیرد. متاسفانه تولیداتی که در کشور صورت می‌گیرد، چه از سوی بخش‌خصوصی، چه بخش‌‌های دیگر دولتی در ازای موج سنگین تولیدات جهانی که به طور غیرقانونی وارد کشور می‌شود پاسخگوی نیاز کودکانمان نیست.

کمتر از 5 درصد.

از میزان اسباب‌بازی‌هایی که به کشور وارد می‌شود حدود 50 درصد به صورت قاچاق است.

در این زمینه کانون اقدامات خوبی انجام داده است. در مرکز سرگرمی‌‌های سازنده، کانون مدیریتی داریم با عنوان مدیریت سرگرمی‌‌های سازنده کانون که گرایشمان به گروه سرگرمی‌‌های فکری، فرهنگی و هنری خلاق است. الان بیش از300 عنوان در این سالیان تولید داشته‌ایم و خیلی‌ها کانون را به این‌گونه تولیداتش می‌شناسند، ولی باز حجم تولیدات و سرمایه‌گذاری‌ها متناسب با نیاز خانواده‌ها نیست. در این زمینه ما از یک فقر اقتصادی و پشتیبانی رنج می‌بریم، اما در مبانی نظری در این حوزه غنی هستیم.

ما فاقد صنعت اسباب‌بازی هستیم. اگر در کشور چین آمار واحد‌‌های تولید‌کننده روی 6000 کارخانه تولید اسباب‌بازی است ما به سه کارخانه تولید اسباب‌بازی هم نمی‌رسیم. در واقع دوتا از این سه کارخانه هم تعطیل شده‌ و مابقی تولیدات کاملا کارگاهی و مقطعی است و هیچ تولید صنعتی که پروسه‌ای را از ابتدا تا انتها دنبال کند، وجود ندارد.

به دلیل مشکلات تولید، توزیع و نبود سرمایه‌گذاری‌های کافی در این بخش ضعیف هستیم. تولیدات داخلی برای رقابت با محصولات خارجی باید بتوانند علاوه بر افزایش کیفیت تولید، هزینه‌‌های تولید و قیمت نهایی را کاهش دهند و این صنعت به حمایت نیاز دارد و اگر حمایتی وجود نداشته باشد فعالیت ضعیف کارگاهی هیچ وقت به صنعت تبدیل نمی‌شود. از آنجا که در مهندسی فرهنگی‌مان دچار این غفلت هستیم در این زمینه متضرر می‌شویم، به این دلیل که سالانه رقم قابل توجهی ارز صرف ورود اسباب‌بازی در کشور می‌شود که اگر بتوان تولیدات داخلی را تقویت کنیم از نظر اقتصادی و همین‌طور فرهنگی به نفع کشور خواهد بود.

آخرین آمار ما مربوط به سال 90 است که حدود 20 میلیون دلار بوده که این رقم مربوط به واردات رسمی به کشور است و بر اساس گفته کارشناسان ستاد مبارزه با قاچاق کالاو ارز، چهار تا پنج برابر رقم واردات قانونی ارزش واردات قاچاق اسباب‌بازی به کشور است، یعنی رقمی در حدود 80 تا 100 میلیون دلار نیز سالانه اسباب‌بازی به صورت قاچاق وارد کشور می‌شود؛ در حالی که اگر این سرمایه صرف تولید اسباب‌بازی در کشور می‌شد می‌توانست به تولیدات رونق ببخشد.

سیما رادمنش ‌/‌ گروه فرهنگ و هنر