انتقال آب دریا به کویر؛ طرح یا رویا

به گزارش جام جم آنلاین روز بیست و سوم فروردین سال1391 «علی اکبر طاهایی» استاندارد مازندران به جمع خبرنگاران آمد و با اعلام سفر قریب الوقوع هیئت دولت به مازندران از آغاز طرح انتقال آب خزر به کویر مرکزی ایران خبر داد.

طاهایی در این گفت و گو اعتبار اولیه انتقال آب دریای خزر به کویر مرکزی را حدود 2 هزار میلیارد تومان اعلام کرد و با بیان اینکه این طرح بزرگ عمرانی توسط قرارگاه خاتم الانبیاء به اجرا گذاشته خواهد شد؛ افزود: براساس این طرح، آب دریای خزر به مناطق کویری همچون استان های سمنان ، یزد و کرمان منتقل می شود.

هرچند استاندار مازندران در آغازین روزهای کاری سال 91 خبر از کلید خوردن پروژه عظیم انتقال آب به کویر مرکزی ایران می‌داد، اما نگاهی به تاریخ این طرح شبیه به رویا نشان می‌دهد که تقریباً تمامی روسای جمهور ایرن در سال‌های پس از انقلاب به این طرح گوشه چشمی داشته‌اند و به دنبال تأمین اعتبار برای اجرایی کردن آن بوده‌اند.

دکتر پرویز کردوانی، جغرافی دان و استاد دانشگاه که سالها از نزدیک در جریان این طرح قرار داشته است؛ درباره انتقال آب به کویر مرکزی ایران می‌گوید: این طرح از زمان رژیم سابق در دستور کار قرار داشت و یکی از دولتمردان وقت به نام «هومن فرزاد» آن را پیگیری می‌کرد که بنده همان موقع هم به عنوان یکی از منتقدان در برابرش نظر دادم، اما بعد از انقلاب و پایان جنگ چندین بار در دولت‌ها مختلف مطرح شد که من شرح همه آن طرح ها و انتقادات خودم به اجرایی نشدن آنها را در کتابی به نام "خشکسالی و راه‌های مقابله با آن" آورده‌ام.

وی همچنین می‌افزاید: در زمان میر حسین موسوی و سپس در زمان آقایان هاشمی و خاتمی این طرح مطرح شد؛ حتی نام «آبراه کشتی رو خلیج فارس و دریای مازندران" را نیز بر آن گذاشتند؛ البته آن طرح ها بیشتر به رویا شبیه بود و در عالم واقع قابل اجرا نبود.

دولت احمدی نژاد از 3 سال پیش به دنبال کلید زدن این طرح بود

کردوانی با ذکر خاطره‌ای از دعوت شدن خود به نشست با مشاوران دولت نهم برای بررسی طرح انتقال آب به کویر مرکزی ایران، می‌گوید: دولت احمدی نژاد از حدود سه سال پیش به طور جدی به دنبال کلید زدن و آغاز عملیات اجرایی این طرح بود؛ البته باید تأکید کرد که طرح مد نظر دولت فعلی با طرح های قبلی تا حدودی فرق دارد.

وی در تشریح تفاوت طرح‌ دولت‌های قبلی و دولت فعلی برای انتقال آب به کویر نیز می‌گوید: دولت های قبلی به دنبال ایجاد آبراه و انتقال آب شور به کویر بودند، اما دولت فعلی قصد دارد ابتدا آب را شیرین کند و سپس انتقال دهد که حتی این هم از نظر بنده طرحی است که اهداف برنامه‌ریزان آن را برای رشد کشاورزی محقق نخواهد کرد.

انتقال آب برای مصرف در بخش کشاورزی نیست

«مهندس بشیرنژاد»، مدیر امور مجلس وزارت جهاد کشاورزی با بیان دیدگاهی متفاوت نسبت به دکتر کردوانی ضمن تأکید بر اجرایی و مفید بودن طرح انتقال آب خزر به کویر مرکزی ایران؛ این طرح را دارای پشتوانه تحقیقاتی می‌داند و تصریح می‌کند؛ آبی که قرار است منتقل شود بیشتر برای استفاده انسانی است؛ به عبارت دیگر عمده هدف انتقال آب دریا به کویر، تأمین آب شرب مناطق کویری ایران است.

زمانی کویر ایران همه دریا بود

یکی از کارشناسان وزارت جهاد کشاورزی که در زمان ریاست جمهوری آیت الله هاشمی رفسنجانی از جمله مسئولان درگیر در پروژه انتقال آب دریاهای شمال و جنوب به کویر بوده است؛این طرح را یکی از راه‌های نجات ایران از خشکسالی ارزیابی می‌کند و می‌گوید؛ در حدود یک قرن اخیر حدود 50 دریاچه ایران که در مناطق کویری قرار داشتند، خشک شده‌اند؛ آخرین آنها هم دریاچه قم بود که خشک و تبدیل به شوره زار شد؛ توجیه ما برای اجرای این طرح این بود که با انتقال آب شور دریاها به کویر این دریاچه های نمک دوباره احیا می شود و سوال ما نیز از مخالفان این طرح ها این بود که شوره زار بهتر است یا دریاچه آب شور؟

وی با بیان اینکه فلات مرکزی ایران در روزگاران دور پوشیده از آب بوده است به داستان‌های شاهنامه و سفر رستم از سیستان به دماوند اشاره می‌کند و می‌گوید: بر اساس آنچه در شاهنامه آمده رستم در سفر از سیستان به دماوند از دریاها عبور کرده است که این دریاها همان دریاچه‌های موجود در کویر ایران بوده‌اند و انتقال آب دریاهای شمال و جنوب می‌تواند این دریاچه‌های تاریخی را که بستر آنها هنوز هم وجود دارد احیا کند و تغییری اساسی در آب و هوای ایران ایجاد کند.

تغییر آب و هوای کویر با انتقال آب، یک رویا است

دکتر کردوانی اما تغییر آب و هوای کویر بوسیله انتقال آب به فلات مرکزی ایران را به رویایی تشبیه می‌کند که محقق شدن آن میلیاردها دلار هزینه به کشور وارد می‌سازد.

وی با تأکید بر این که دولت‌ها به جای تأمین آب بیشتر برای مناطق شهری باید به دنبال اصلاح شیوه مصرف آب در کشور باشند تأکید می‌کند: هنوز برای اجرای طرح‌های این چنینی بسیار زود است؛ چون ما هنوز فرهنگ درست استفاده کردن از آب را به مردم نیاموخته‌ایم و با روند فعلی اگر همه آب جهان را هم در اختیار مردممان بگذاریم باز در نهایت با کم آبی روبرو خواهیم شد؛ پس باید قبل از هرکاری به این فکر کنیم که میان مدیریت تأمین آب و مدیریت مصرف آب هماهنگی برقرار شود.

هنوز زمان استفاده از آب دریا فرا نرسیده است

دکتر کردوانی که به گفته خود فرزند کویر است و معنای کم آبی را بسیار خوب می‌فهمد با تأکید بر اینکه هنوز زمان استفاده از آب دریا برای تأمین آب مورد نیاز کشور نرسیده است، می‌گوید: وقتی منابع آبی در دسترس ما تمام شد باید به سراغ آب‌های غیر متعارف از جمله استفاده از آب دریا، تصفیه فاضلاب‌ها، جمع آوری آب باران و واردات آب برویم، اما باید توجه داشت که در شرایط فعلی اگر مصرف آب را درست مدیریت کنیم، دیگر نیازی به این کارها نخواهیم داشت.

وی همچنین می‌افزاید: به عنوان مثال می توانیم با تکرار تجربه داغستانی ها که وضعیت جغرافیایی شان شبیه شمال کشور ما بود، به جای استفاده از آب شیرین رودها در کشاورزی و هدر دادن آن در مزارع از آب دریای خزر استفاده کنیم و در عوض آب شیرین را به بخش‌های مرکزی منتقل کنیم تا هزینه شیرین کردن آب دریا را از مجموع هزینه‌های اجرای چنین طرحی کم کنیم.

انتقال آب به کویر قابل اجراست

قربانی یکی از کارشناسان وزارت جهاد کشاورزی که از موافقان انتقال آب دریاها به کویر مرکزی ایران است؛ با دفاع از این طرح می‌گوید: این طرح قابل اجراست زیرا ما در مسیر انتقال آب از دریای جنوب و شمال به مرکز ایران با ارتفاعاتی از 1500 تا 5000متر روبرو هستیم که امکان پمپاژ آب از روی این سدهای طبیعی وجود دارد.

وی همچنین تصریح می‌کند؛ برخی مخالفان هزینه تأمین انرژی این پمپاژ را علت مخالفت خود اعلام می‌کنند که این هزینه را به راحتی می توان با ایجاد نیروگاه‌های خورشیدی و استفاده از نیروی لایزال الهی برآورده کرد و رونقی دوباره به اقتصاد و کشاورزی بخش‌های کویری داد.

انتقال 500 میلیون متر مکعب آب به کویر

انتقال آب دریاها به کویر که همچنان اظهار نظر مخالفان و موافقان را در پی دارد به گفته عطارزاده، معاون وزیر نیرو، قرار است که در سه سطح با بودجه‌ای بیش از 3 هزار میلیارد تومان و با هدف انتقال سالانه 500 میلیون مترمکعب آب و به دست قرار گاه حضرت خاتم الانبیا اجرا شود.

به گفته عطارزاده؛ طرح انتقال آب شیرین به مناطق مرکزی ایران در 3 بخش اجرا می‌شود که بر این اساس، نخستین پروژه از ساری شروع و به شهرهای سمنان، قم، کاشان و اصفهان متصل می‌شود. براساس این طرح، سالانه 500 میلیون مترمکعب آب از دریای خزر به مناطق مرکزی کشور منتقل خواهد شد و آبی که از این طریق به مناطق مرکزی می‌رسد، فقط به آب شرب و بخش صنعت اختصاص خواهد داشت، چرا که کارشناسان معتقدند انتقال آب شور دریا به مناطق کویری کشور کمکی به احیای کشاورزی این منطقه نمی‌کند.

مهدی جلیلی-جام جم آنلاین