دخمه باستانی یزد مربوط به دوره ساسانیان است و در اسفند ۱۳۸۳ بهعنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسید؛ اما حالا حدود 100 تا 200 هکتار از وسعت 1800 هکتاری آن مورد تهدید جدی قرار گرفته است؛ امری که نگرانی و اعتراض زرتشتیان منطقه را در پی داشت تا جایی که گروهی از زرتشتیان محله نرسیآباد در یزد، مراسم گهن باری را به نشانه اعتراض و در گستره دخمه یزد برگزار کردند. این آیین سنتی به این امید برگزار شد که ساخت و سازهای غیرمجاز در حریم دخمه یزد به پایان برسد.یکی از اعضای اصلی انجمن زرتشتیان یزد در این مراسم اظهار میکند: ساخت و ساز سازمان آب و فاضلاب یزد در زمین سنددار دخمه و آرامگاه یزد که تولیت آن با انجمن زرتشتیان یزد است، ادامه داشته و موجبات نگرانی ما را فراهم کرده است.به گفته پروین فرخانی، انجمن، وکیل گرفته و پیگیر موضوع است؛ اما سازمان آب و فاضلاب همچنان در حال ساخت مخزن و بتنریزی است.وی در عین حال از قول شرکت آب و فاضلاب یزد، فرمانداری یزد و استانداری یزد خبر داده و میگوید: مسوولان گفتهاند که از ساخت و ساز بیشتر در این گستره جلوگیری خواهد شد.فرخانی با بیان اینکه این موضوع از طرف آقای کوروش نیکنام، نماینده زرتشتیان در مجلس نیز در حال پیگیری است، میافزاید: ما امیدواریم این پیگیریها نتایج مثبتی در پی داشته باشد.هادی غفاری، وکیل پرونده انجمن زرتشتیان یزد نیز با بیان اینکه ساخت و ساز منبع بتنی در عرصه دخمههای یزد منجر به طرح شکایت از سوی انجمن زرتشتیان شده است، میگوید: البته با پیگیری این پرونده و مذاکراتی که تاکنون صورت گرفته، قرار شد که این مساله را به صورت مسالمتآمیز حل کنیم.
شهرداری یزد زمین را واگذار کرد
این گفتهها در حالی مطرح میشود که شرکت آب و فاضلاب در پاسخ به پیگیریهای انجام شده، ادعا کرد، شهرداری یزد، این زمین را به آنها واگذار کرده است. این در حالی است که سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان یزد مدعی است که شرکت آب و فاضلاب بدون استعلام وارد این قضیه شده و با وجود درخواستهای مکرر این سازمان مبنی بر توقف کار، به ساخت و ساز خود ادامه میدهد.
مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان یزد در این باره به خبرنگار جامجم میگوید: این سازمان، اقدام شرکت آب و فاضلاب را تعرض به حریم تاریخی ثبت شده دانسته و میداند.بهرام رضایی میافزاید: اما پیگیری سازمان میراث فرهنگی یزد به عنوان سازمان متولی آثار تاریخی و باستانی تاکنون در این زمینه اثربخش نبوده است.
کار ما غیرقانونی نیست
در همین حال، مدیرکل شرکت آب و فاضلاب استان یزد با اشاره به اینکه انجمن زرتشتیان خود اجازه ساخت و ساز را به این شرکت داده است، میگوید: ما همه کارها را طبق قانون پیش برده و حتی جزییات همه کارها را با اطلاع انجمن زرتشتیان انجام دادهایم.علی اسلامی در گفتوگو با «جامجم» اظهار میدارد: زمینی که شرکت آب و فاضلاب در آن ساخت و ساز انجام داده، متعلق به این شرکت است.وی در عین حال با تاکید بر این نکته که شرکت آب و فاضلاب تاکنون حتی یک سانتیمتر به دخمه تاریخی یزد تعرض نکرده است و زمینی که در حال حاضر در دست ساخت دارد، متعلق به خود شرکت است، تصریح میکند: ساخت مخازن بتنی در این منطقه برای شهر یزد حیاتی است و ما امیدواریم با ساخت این منابع بتوانیم مشکلات شهر یزد را در این خصوص کاهش دهیم.اسلامی میافزاید: همشهریان زرتشتی باید در جریان باشند که 2500 مترمربع زمینی که این فعالیت دارد در آن صورت میگیرد برای ساخت منبع بتنی نیست؛ بلکه به عنوان حریم مخزن در نظر گرفته شده است.وی با بیان اینکه به هر حال ما کار غیرقانونی و تصرفی انجام ندادهایم، تاکید میکند تمام مستندات نشان میدهد که تمامی کارهای شرکت آب و فاضلاب در این محدوده با توافق و اجازه انجمن زرتشتیان بوده است.البته پیگیریهای خبرنگار جامجم حاکی از این است که ساخت و سازهای شرکت آب و فاضلاب در محدوده تاریخی دخمه یزد در کمیسیون فنی سازمان میراث فرهنگی و گردشگری استان یزد مطرح شده و این کمیسیون قرار است بزودی نظر خود را درباره این ساخت و سازها اعلام کند.
تاریخچه دخمه باستانی یزد
دخمه باستانی یزد از جاذبههای ارزشمند و تاریخی است که در انتهای جنوبی شهر یزد در حوالی منطقه صفاییه در بالای تپهای نسبتا مرتفع قرار دارد. دخمهها فضاهای دیدنی و البته پررمز و رازی هستند که حکایت دفن مردگان در آیین زرتشت را به تصویر میکشند.دخمه زرتشتیان در واقع همان گورستان زرتشتیان است که علاوه بر قبرستان معمولی دارای فضاهایی است که آداب و رسوم دفن مردگان این کیش و آیین را در سینه خود جای داده است. زرتشتیان از دیرباز تا حدود 40 سال پیش، اموات خود را طبق اصول، فرهنگ و آداب و سنن مذهبی خود و طی انجام مراسم ویژه در این دخمهها قرار میدادند تا طعمه کرکسهای کوههای اطراف شوند.این دخمهها بخشهای مختلفی داشتند که نوار دایره انتهایی متصل به دیوار پیرامون دخمه، مخصوص مردها، نوار دایره میانی بعد از قسمت مردها مخصوص زنها و نوار دایره داخلی بعد از زنها مخصوص کودکان بوده است.در مرکز دایره نیز چاه استودان یعنی استخواندان است که سنگ متحرکی به نام ارویس در ته آن چاه وجود دارد که وقتی اجساد به وسیله مرغان لاشهخور از گوشت و پوست تهی شده و تحت تاثیر آفتاب کاملا خشک میشدند، استخوانها را در آن چاه میریختند تا تبدیل به خاک شود.دخمهها درواقع گورستانهایی بودند که چندین بار از آنها استفاده میشد؛ چراکه پس از مدتی و طی مراسمی خاص، محوطه داخل دخمه جارو و ضدعفونی میشد و بار دیگر دخمه مذکور مورد استفاده قرار میگرفت.2 دخمه در بالای تپه صفاییه به شکل 2 عمارت سنگی مدور برج مانند با فضای میان تهی وجود دارد که دخمه قدیمیتر با قطر 15 متر هانجکی هاتریا (زرتشتی هندیالاصل) نام دارد و دخمه جدیدتر هم که مربوط به دوره قاجاریه است، با قطر 25 و ارتفاع 6 متر به گلستان معروف است.
پس از اینکه «مانکجی لیمجی هاتریا» معروف به «مانکجی صاحب» به عنوان نماینده انجمن بهبودسازی وضعیت زرتشتیان در ایران حدود 140 سال قبل و از طرف پارسیان بمبئی برای بهبود وضع اجتماعی و دینی زرتشتیان به ایران آمد، بعضی از این دخمهها تعمیر و نوسازی و دخمههای جدیدتری هم ساخته شدند که مدتی مورد استفاده قرار داشتند.
امیر ترقینژاد / جامجم یزد
در تپش این هفته، ماجرای فریب و تعرض در پوشش عرفانهای دروغین و رمالی را بررسی کردیم