موسیقی ایرانی، وامدار وزن شعر فارسی است

اعتنا نکردن به نظریه‌های موسیقایی در اجرا، به امری عادی در عرصه این هنر تبدیل و در نهایت به ضعف زیربنایی موسیقی کشور منجر شده است. از این‌رو، کارهای اندک ارائه شده در قالب آلبوم که مبتنی بر مباحث نظری است، باید ارج گذاشته شوند تا به یک رویه و سنت پایدار تبدیل گردند.

از آخرین نمونه‌های این دست می‌توان به آلبوم تنیده که از سوی موسسه فرهنگی هنری نغمه حصار منتشر شده، اشاره کرد. در این مجموعه بهنام معصومی، نوازنده جوان سازهای کوبه‌ای با تحقیق و پژوهش به بررسی موضوعات نظری ریتم، متر و وزن و تفاوت آنها در موسیقی گذشته و امروز پرداخته است.

او درباره این اثر می‌گوید: ایده اولیه تنیده از زمانی در ذهنم شکل گرفت که متوجه تفاوت ریتم و متر و پی‌بردن به معنای اصلی آنها شدم و تصمیم گرفتم که در قالب یک اثر موسیقی، معنای واقعی این دو مقوله را عنوان کنم.

طی تحقیقات گسترده آقای ساسان فاطمی- که در این راه کمک شایانی به من کردند- به این نتیجه رسیدم پلی‌ریتمیک به معنی اجرای چند جمله به صورت همزمان است و آلبومم را نیز بر اساس این فرمول طراحی و تنظیم کردم.

وی ادامه می‌دهد: در طول تحقیق به اسمی‌ برخورد کردم با عنوان «ابراهیم بن مهدی» که 800 سال پیش طرحی پیشنهاد داده بود که چند وزن مختلف با سازهای متفاوت و خواننده اجرا شود.

وقتی طرح او را با نظام پلی‌ریتمیک مقایسه کردم، به یکسان بودن آنها پی بردم. بر این اساس می‌توان گفت که مقوله پلی‌ریتمیک در 800 سال گذشته نیز در موسیقی ایران بوده، اما متاسفانه امروزه به دست فراموشی سپرده شده است.

معصومی‌ با اشاره به این‌که بسیاری از هنرمندان، پلی‌ریتمیک را با پلی‌متر اشتباه می‌گیرند، می‌افزاید: در شرایط کنونی بسیاری اجرای قطعه ای با چند ریتم مختلف را پلی‌ریتمیک می‌دانند؛ در صورتی که چنین نیست و این معنی پلی‌متر را می‌دهد.

اما وقتی از بهنام معصومی‌ درباره واکنش اهالی موسیقی به این آلبوم می‌پرسیم، او پاسخ می‌دهد: من قبل از ارائه چنین آلبومی ‌سعی کردم ابتدا صحت موضوع برای خودم ثابت شود. هر چند ممکن است تمامی‌ موارد را بیان نکرده باشم، اما تلاشی بوده که به سرانجام رسید.

از زمان انتشار، استادان مختلفی آن را گوش کرده‌اند که برخی موافق آن بودند و برخی نیز عنوان کردند که نیازی به بیان چنین مفاهیمی‌ نبوده است.

معصومی‌ در اثر تنیده، فقط از سازهای کوبه‌ای استفاده کرده، در حالی که معتقد است مقوله پلی‌ریتمیک در همه ابعاد موسیقی و سازهای آن جریان دارد.

این نوازنده سازهای کوبه‌ای می‌گوید: تخصص من روی ساز کوبه‌ای است. بر این اساس، اولین آلبومم را با این سازها ارائه دادم، اما در کارهای دیگر که در دست تولید دارم، این موضوع را با سازهای ملودیک و نیز خواننده انجام می‌دهم.

وی با اشاره به این که برای ادامه این کار در آلبوم‌های بعدی، نیاز به خواننده های توانمند دارد، می‌افزاید: البته من در آلبوم‌های بعدی نیز علاوه بر پلی‌ریتمیک، فرمول‌های دیگری از جمله پلی‌متریک را نیز ارائه خواهم کرد.

سال‌هاست که هنرمندان و محققان، پژوهش‌های زیادی را انجام و به صورت مکتوب در اختیار هنرجویان و علاقه‌مندان قرار داده‌اند، اما همیشه این سوال مطرح بوده که این همه پژوهش‌ها چه میزان مورد توجه واقع شده و چه تاثیرگذاری را به همراه داشته است.بهنام معصومی‌که پژوهش خود را به صورت صوتی منتشر کرده، می‌گوید: تاکنون بسیاری از پژوهش‌ها به صورت مکتوب ارائه شده است، اما کمتر کسی توانسته از آنها استفاده کند. با نگاه به کتاب‌های تئوری موسیقی می‌توان به مبحث ریتم و وزن پی برد، اما متاسفانه تمامی ‌اینها فقط به صورت مقاله و کتاب ارائه شده و کسی بر اساس آنها، کار عملی صورت نداده است. بر این اساس تصمیم گرفتم تمامی‌ این موارد را در قالب صوتی و با سازهای خودمان اجرا کنم تا بیشتر دیده شوند.

وی ادامه می‌دهد: من مطمئن هستم مخاطبی که آلبوم تنیده را می‌شنود، ابتدا به موسیقی آن گوش می‌دهد و در نهایت بروشور آن را می‌خواند و متوجه پژوهشی بودن آن می‌شود.

هر نوازنده حین ساز زدن، کوله‌باری از آموخته‌هایش را به صحنه می‌آورد و با یک پشتوانه فرهنگی که برآمده از شیوه زندگی، رفتار، اخلاق و... است، مضراب می‌زند، اما وقتی قرار باشد طبق قوانین نظری نوازندگی کند، آیا باز هم می‌تواند موسیقی‌اش را با لحن متفاوتی ارائه کند؟

معصومی‌ معتقد است که شیوه و حس و حال هر نوازنده ریشه در فرهنگ و قومی‌که در آن رشد کرده، دارد و این مساله تفاوت نوازندگی‌ها را تعیین می‌کند، اما کاری که من در این اثر انجام دادم از انتقال حس به دور است و بحث بر سر زیبایی موسیقی نبوده، چرا که هدف من اجرای یک‌سری قطعات بر اساس نظریه‌های موسیقی بوده است.

وی بیان می‌کند: زمانی که حسی ساز می‌زنم، به ریتم و مفاهیم مکتوب فکر نمی‌کنم و بیشتر اجرایم به حس و حالی که کنار نوازنده‌ها هستم، بر می‌گردد؛ در صورتی که ساز زدن در چنین آلبومی‌ که پژوهش در موسیقی و به نوعی تخصصی است، به هیچ عنوان به زیبایی و خوشایندی موسیقی فکر نکردم.

این نوازنده سازهای کوبه‌ای که تاکنون در گروه‌هایی چون طلوع، فرهنگ و خنیا ساز زده، معتقد است که در موسیقی ما احساس و انتقال حس مهم است و نمی‌توان بحث پلی‌ریتمیک را در آن جای داد و من نیز نمی‌توانم پافشاری روی این مقوله انجام دهم، اما کار روی چنین مباحثی را همچنان ادامه می‌دهم.

ادبیات ایرانی با ریتم در موسیقی ارتباط مستقیم دارد، به گونه‌ای که در قدیم موسیقی بر اساس وزن و ریتم شعرها ساخته می‌شد، اما امروزه این مساله دیگر رعایت نمی‌شود.

بهنام معصومی ‌در این باره می‌گوید: 800 سال پیش ابراهیم ابن مهدی در خصوص ادوار و ریتم ایقاعی مواردی را عنوان کرده و آورده است که در آن زمان، ابتدا شعر انتخاب و بر حسب وزن آن شعر، ریتم ساخته می‌شد و هیچ وقت این ریتم انتها نداشته و تنها به وزن شعری بستگی داشته است. این عامل نشان‌دهنده این است که آن زمان ریتم‌های ایقاعی وجود داشته است.

وی ادامه می‌دهد: متاسفانه امروز این شرایط تغییر کرده و آهنگسازان، تصانیفشان را بر اساس ریتم‌های رایج می‌سازند که در این حالت از آنجا که ریتم شعر در نظر گرفته نمی‌شود، بیان آن شعر با مشکل مواجه خواهد شد و این در حالی است که ابتدا باید شعر تعیین و سپس موسیقی آن ساخته شود.

این نوازنده سازهای کوبه‌ای که چندی پیش با سالار عقیلی و حسین بهروزی نیا در گروه راز و نیاز کنسرت‌هایی را در استرالیا برگزار کرده، درباره علم ایقاع در موسیقی می‌افزاید: علم موسیقی از روزگاران باستان یکی از اصول حکمت ریاضی و مباحث مختلفی از قبیل کیفیت ادراک صوت، تالیف و ترکیب نغمه‌ها و تاثیر آن بر انسان و قوانین مربوط به لحن بوده است. ایقاع ارتباط کلام با موسیقی، ابعاد و فواصل بین نغمه‌ها و مطالبی از این قبیل را شامل می‌شده است.

وی ادامه می‌دهد: با توجه به مستندات تاریخی ضرباهنگ موسیقی ایران در گذشته با متریک کنونی متفاوت بوده و بر اساس سیستم ایقاعی تنظیم می‌شده است. به عبارتی، ایقاع الگوی زمانبندی موسیقی در دوران قدیم است که امروزه برای انتقال اندیشه‌ها بین هنرمندان این رشته اصطلاحات بین‌المللی تعاریف موسیقی به وفور به کار گرفته می‌شود.

این پژوهشگر تاکید می‌کند: در حال حاضر در جامعه موسیقی، اصطلاح ریتم برای تعیین وزن قطعه موسیقی استفاده می‌شود و بدون در نظر گرفتن این مطلب که اصطلاح ریتم مفهوم جمله را در یک قطعه موسیقی دارد و اصطلاحی که مفهوم وزن را می‌سازد، واژه متر است.

بهنام معصومی‌که هم‌اکنون در عرصه پژوهش به بررسی مسائل فراموش شده در موسیقی ایران می‌پردازد، در آینده نیز آلبوم‌هایی را با توجه به دیگر مباحث تئوریک موسیقی ایرانی در بازار موسیقی منتشر خواهد کرد.