باغ پهلوان‌پور مظهر ذوق و هنر ایرانی

آب قنات حسن‌آباد درختان چناری را که حاشیه آن روییده‌اند نیز سیراب می‌کند. علاوه بر آن، این باغ از طریق دو رشته آب دیگر به نام قنات شاه حسینی و قنات مزویرآباد نیز آبیاری می‌شود.

باغ پهلوان‌پور دارای 16 حقابه است که هر دوازده روز یکبار به آن تعلق می‌گیرد و زمان هر حقابه هم بین 10 تا 11 دقیقه است که به آن سبو نیز گفته می‌شود.

دو طرف جوی اصلی باغ پهلوان‌پور درختان تنومند و سالخورده چنار قرار دارند. درختان مثمر باغ نیز شامل انار، بادام و خرمالو است و کاشت این درختان با توجه به گرمای زیاد استان یزد، نمایانگر آب و هوای متفاوت نسبتا خنک این منطقه است.

بهرام رضایی، مدیرکل میراث فرهنگی و گردشگری استان یزد مکانیزم استحصال آب را از جمله یکی از خصوصیات و مهم‌ترین شاخصه‌ها در باغ پهلوان‌پور یزد می‌داند و می‌گوید: زمانی که از کویر به باغ وارد می‌شویم، ‌چون اطراف آن خشکی و بی‌آبی است، تک‌تک عناصر در ذهن هر بیننده‌ای وجهه خاصی می‌یابد، ‌وجوهی که در باغی مانند عباس‌آباد بهشهر وجود ندارد، هر چند آن باغ نیز با همان اندیشه معماری ساخته شده و عناصر همه باغ‌ها را دارد، ولی این عناصر در جایی که کویر است،‌به نظم درمی‌آید.

وی می‌افزاید: در همه جای باغ ایرانی درخت وجود دارد و تلقی معمار از باغ ایرانی در مناطق کویر ایران به نظم می‌رسد، چون همه چیز طرح‌ریزی می‌شود. باغ ایرانی حصار دارد، پس می‌توان نتیجه گرفت باغ ایرانی به طور کل، در مناطق کویری و خشک مفهوم می‌یابد و مانند نگینی در زمین می‌درخشد و این ویژگی‌ها در باغ‌های ایرانی و بخصوص باغ پهلوان‌پور یزد نمود بیشتری دارد.

باغ پهلوان‌پور شامل یک مجموعه ورودی، ساختمان کوشک یا شربتخانه، بنای زمستانخانه، بنای سرایداری، حمام و آشپزخانه است. سبک معماری آن ترکیبی از معماری کوشکی و حیاط مرکزی است که کوشک اصلی در مرکز اصلی باغ قرار دارد، مسیر عبوری آب در باغ نیز از این محور است. علاوه بر این محور اصلی، آب در دو محور دیگر نیز جریان دارد که باغ آرایی حول این دو محور به صورتی زیبا انجام گرفته است، به این معنا که درختان به صورت نظام‌مند در حاشیه این دو خیابان کاشته شده‌اند.

مجموعه ورودی باغ شامل برج - اصطبل و کاهدان است. تزیینات برج همانند تزئینات دوره زندیه است، اگر چه تاریخ احداث تمامی این سه بنای ذکر شده مربوط به دوره قاجار است. زیباترین بنای باغ، کوشک یا شربتخانه است که در اصلی‌ترین مسیر باغ واقع شده است. ساخت کوشک به دوره قاجار مربوط می‌شود و در سه سطح (دو و نیم طبقه) طراحی شده است. بخش داخلی کوشک شامل تالار، حوضخانه و گوشواره ها است که آب قنات حسن آباد پس از آن که از وسط کوشک عبور می‌کند، در باغ جاری می‌شود. بنای معروف دیگر که در مجموعه وجود دارد، بنای زمستانخانه است که ساخت آن به دوره پهلوی اول مربوط می‌شود از آن جهت به زمستانخانه مشهور است که جهت آن با توجه به اقلیم منطقه، بنا را برای استفاده در زمستان مناسب می‌ساخته است. این بنا در یک طبقه ساخته شده و اتاق‌های نشیمن، پستو، طنبی و مطبخ را شامل می‌شود.

در کنار کوشک آشپزخانه، حمام و انباری قرار داشته است که اخیرا بوسیله حفاری از زیر خاک بیرون آورده شدند. بنای مشهور به سرایداری نیز که محل سکونت و کارگاه خدمه باغ بوده است در جبهه شمالی باغ قرار دارد.

باغ پهلوان‌پور که حدود 10 سال پیش توسط میراث فرهنگی و شهرداری مهریز از مالک آن یعنی خانم طبسیان به نیت بهزیستی و کمک به حال اقشار ضعیف خریداری شد، اخیرا در سی‌وپنجمین اجلاس کمیته میراث جهانی در فهرست آثار تاریخی به ثبت رسید.