شفاف‌سازی، ویژگی اصلی متن، حاشیه

استودیوی 14 ساختمان پخش و تولید سیما، مکانی نام آشنا برای بسیاری از برنامه‌های پر طرفدار شبکه3 سیماست که حالا هر دوشنبه شب در اختیار عوامل سازنده متن، حاشیه قرار دارد. چند دقیقه‌ای تا شروع برنامه باقی است. عوامل زیادی در اتاق فرمان تجمع کرده اند و هر یک مشغول کاری هستند تا برنامه راس ساعت روی آنتن برود. درست کنار مانیتور‌های متعدد مقابل کارگردان و صدابردار، یک در نسبتا بزرگ مرا به داخل استودیو هدایت می‌کند.

مهمان امروز، در کنار 2 مجری برنامه به وسیله دستیار صدا، خود را برای اولین تست آماده می‌کند. دوربین‌ها نیز کم کم روشن می‌شود و شات‌های مقدماتی روی صورت مهمان تنظیم می‌شود. موضوع برنامه به همراه بیوگرافی کوتاهی از مهمان در اختیار مخاطبان متن،حاشیه قرار می‌گیرد تا با ذهنیتی آماده، بیننده این برنامه باشند و پرسش‌های خود را نیز از طریق پیام کوتاه با عوامل برنامه در میان بگذارند.

محمد کوثری (نماینده و نایب رئیس کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس) برای مخاطبان اهل سیاست چهره‌ای آشناست. او امروز قرار است پاسخگوی سوالات ریز و درشتی باشد که به وسیله ساسان رئیسیان و امیر علی عسگری در برنامه پرسیده می‌شوند؛ سوالاتی که بخشی از ذهن پرسشگر مخاطب جوان شبکه 3 سیما را نیز به خود اختصاص می‌دهد.

برنامه راس ساعت شروع و موسیقی تیتراژ در فضای شلوغ اتاق فرمان به گوش می‌رسد. فرهاد پوربصیر(کارگردان تلویزیونی) از همین ابتدای برنامه، فضای داخلی استودیو را از درون مانیتور‌های متعددی که مقابلش قرار دارد، می‌بیند و تصویر برداران را از طریق بی سیم هدایت می‌کند تا شات‌ها و نما‌های مورد نظر کارگردان را در اختیارش قرار دهند. دوربین گاه روی چهره مهمان زوم می‌کند و گاه با فوکوس بر نقطه‌ای مشخص از دکور، المان‌هایی را به تصویر می‌کشد که با محتوای بحث همخوانی داشته باشد. دکور برنامه با رنگ غالب قرمز که تداعی‌کننده حرارت و فضایی پر تنش است در کنار طرح‌هایی نا مشخص به رنگ خاکستری، نشان‌دهنده فضایی پرسشگر و مبهم است و تنها چیزی که در پس زمینه تصویر مهمان بوضوح به چشم می‌خورد، نمایی از اطلس کره زمین است که بر دیوار جانبی دکور قرار دارد.

متن، حاشیه را در نگاه اول می‌توان در زمره برنامه‌های گفت‌وگو محور سیما جای داد؛ اما با نظر به ساختار کلی آن، با برنامه‌ای پرسشگر روبه‌رو هستیم که برخلاف آن برنامه‌های معمول در تلویزیون (که با تقابل چند نظر و تفکر، مبحثی را در قالب میزگرد مطرح می‌کنند)، این بار یک مقام مسوول را مخاطب سوالات دو مجری قرار می‌دهد که یکی به عنوان زبان قشر عام مخاطبان و دیگری در جهت پیشبرد مباحث جدی‌تر تلاش می‌کنند. در حقیقت حضور رئیسیان و علی عسگری کنار هم، بحث چالشی را در برنامه شکل می‌دهد که اتفاقا مورد توجه بیننده نیز است. این شیوه باعث می‌شود در مواجهه با موقعیت‌هایی که مهمان از پاسخگویی طفره می‌رود، برخورد طنزگونه مجری در ارائه سوالات، مهمان را به پاسخگویی وا دارد و این ویژگی برنامه را تا حدودی متمایز می‌نماید. تهیه‌کننده متن، حاشیه نیز همین نظر را دارد و می‌گوید: «از ابتدا قرار بر این بود برنامه‌ای بسازیم که نسبت به ساخته‌های دیگر متفاوت باشد و تلاشمان این بود که با بهره‌گیری از دکور خاص، سوالاتی که در اختیار مجری‌ها قرار می‌گیرد، مشارکت مخاطب در برنامه و همچنین حضور 2 فرد در اجرای برنامه نسبت به برنامه‌های یکنواخت سیاسی، مخاطب پسندتر باشیم. حضور یک مجری کم سن و سال‌تر که نماینده نسل جوان است در کنار اجرایی رسمی‌تر می‌تواند برای بیننده جالب باشد.»

محمدرضا فامیلی که نزدیک به 3 دهه سابقه برنامه‌سازی را در سیما دارد، ادامه می‌دهد: «بیشترین جاذبه برنامه برای خودم این است که متن، حاشیه تلاش می‌کند حرف دل مردم را بزند و در این راه پاسخگویی روشن و دقیقی درخصوص مشکلات جامعه و مسائل مختلف سیاسی داشته باشد. هدف ما کاملا روشن است و مهمانان برنامه نیز پس از این‌که به برنامه دعوت می‌شوند و می‌بینند پای حاشیه در میان است، می‌دانند باید پاسخگوی بخشی از انتقاد‌ها و مواضع مختلف سیاسی نیز باشند. ما نیز جنبه پاسخگویی مسوولان را بیشتر در این برنامه مدنظر قرار می‌دهیم.»

در حالی که داخل استودیو بحثی داغ در جریان است، بیننده‌های متن، حاشیه نیز نظر و سوال‌های خود را با برنامه در میان می‌گذارند. در این برنامه نازنین کتابچی سوالاتی را مطابق با موضوع هر هفته طراحی می‌کند و مریم علی‌نیا در کنار او به تحقیق درخصوص عناوین موضوعی می‌پردازد و در کنار آن از میان نظرات مخاطبان برنامه سوال‌هایی را انتخاب و برای پخش آماده می‌کند. کتابچی در رادیو گفت‌وگو نیز در حوزه برنامه‌های سیاسی فعال است و سردبیری برنامه‌هایی چون گفت‌وگوی روز، بدون خط‌خوردگی و جستجو (با تم سیاسی ‌‌ـ ‌اجتماعی) را به عهده دارد. او می‌گوید: «بنده به عنوان کارشناس محتوایی و طراح سوال با برنامه متن، حاشیه همکاری دارم. سوالات این برنامه در حقیقت حکم خون‌رسانی را برای محتوای برنامه ایفا می‌کنند، به همین دلیل از یک هفته قبل کار کارشناسی گسترده‌ای با بهره‌گیری از اخبار و تحلیل روزنامه‌ها، سایت‌ها، خبرگزاری‌ها، سازمان و ارگان‌های مسوول مدعو و نیز استادان دانشگاهی و منتقدان صورت می‌گیرد.»

کتابچی به سوالات مردمی‌ نیز اشاره می‌کند و می‌گوید: «مراحل تحقیقاتی این برنامه با چاشنی داشته‌های مردمی ‌تکمیل می‌شود، چراکه برنامه مال مردم است و حضور آنها ‌باید احساس شود و در این زمینه تلاش می‌شود در طراحی و ارائه سوالات مردمی‌ بی‌پرده عمل کنیم و نظراتشان را شفاف انتقال دهیم. درضمن هر یک از این مراحل در یک جمع‌بندی و پیش از پخش در اختیار گروه سیاسی شبکه 3 سیما قرار می‌گیرد.»

علی‌نیا که سرگرم جستجو در میان نظرات مردمی‌ است، مانیتورش را نشان می‌دهد و می‌گوید: «در میان انبوهی از پیامک‌ها به انتقادات و نظرات مخاطبان برمی‌خوریم که نسبت به برنامه یا مهمانان و مسوولان اظهار داشته‌اند، اما بیشترین مطالب مربوط به سوال درباره موضوع برنامه است. برخی سوالات آنقدر با محتوا هستند که به صورت مستقیم در اختیار مهمان قرار می‌گیرند تا روی آنتن پاسخگوی آنها باشد. بیننده‌ها بخوبی در جریان مسائل ریز سیاسی هستند و گاه سوالاتی از سوی آنان مطرح می‌شود که خود ما در جریان آن نیستیم. مثلا در برنامه‌ای که با دعوت از آقای شمقدری به مسائل روز سینما پرداختیم سوالاتی از جانب بیننده‌ها مطرح شد که در حوزه معاونت و تصمیمات کلان فرهنگی جای داشت و بسیار برایم جالب بود که مخاطبان ما از نزدیک با این مشکلات آشنا هستند.»

مریم علی‌نیا صحبت‌هایش را چنین ادامه می‌دهد: «تا به حال اکثر مهمانان ما روی آنتن پاسخگوی سوالات مردمی‌ بوده‌اند، اما چند هفته گذشته که آقای محمدیان، نماینده نهاد رهبری در دانشگاه‌ها در برنامه حضور داشتند از ما خواستند تا کل سوالات مربوط به آن برنامه و شماره تماس‌های مخاطبان را در اختیارشان بگذاریم تا نهاد پاسخگوی آنها باشد. چنین حرکتی برای اهداف برنامه متن، حاشیه نیز بسیار کمک‌کننده است که متاسفانه کمتر اتفاق می‌افتد.»

متن، حاشیه با تبلیغاتی که پیش از شروع هر برنامه انجام می‌دهد به نوعی مخاطب را برای شرکت در بحث سهیم می‌کند و هر هفته نظراتی از سوی بیننده‌ها در جهت هدایت محتوایی برنامه دریافت می‌کند که پس از بررسی در تیم تحقیق برنامه در اختیار باکس تدوین قرار می‌گیرد و سوالات مردمی ‌با صدای کیوان همتی (نریتور) به صورت آیتم‌هایی تولیدی در فواصل برنامه هفته آینده پخش می‌شود.

حضور مخاطبان در برنامه متن، حاشیه به صورتی دیگر نیز مهیاست. گزارش‌های مردمی که محمدرضا فامیلی تحقیق و تهیه آن را به عهده دارد، بخش عمده‌ای از مباحث مطرح شده در استودیوی برنامه را به خود اختصاص می‌دهند. فامیلی در این‌باره می‌گوید: «بیشتر افرادی که مورد سوال ما قرار می‌گیرند، دانشجو هستند و کسانی که درخصوص مهمان ما و نیز اقدامات و حوزه فعالیت او اطلاع داشته باشند... به هر حال یافتن افرادی که همه این ویژگی‌ها را داشته باشند در جامعه بسیار دشوار است، ولی ما در برنامه به چنین نظرسنجی‌هایی اهمیت می‌دهیم، چراکه تا حد زیادی به پیشروی مباحث کمک می‌کند.»

تهیه‌کننده متن، حاشیه ادامه می‌دهد: «ساختار برنامه به‌گونه‌ای است که وله‌ها و باکس‌های تولیدی نیز برای تنوع فضا در خلال بحث پخش می‌شوند، اما به دلیل زمان اندکی که در اختیار داریم قادر به پخش همه آنچه تهیه شده است، نیستیم. مثلا برای برنامه امروز چیزی حدود 6 سوال مردمی را در قالب گزارش مونتاژ کردیم که تنها موفق به پخش 4 گزارش شدیم، چون مهمان برای پاسخگویی کامل و دادن اطلاعات همه جانبه با کمبود زمان روبه‌روست.»

فامیلی در پایان می‌گوید: «تا امروز که 25 برنامه را روی آنتن فرستاده‌ایم مخاطبان خود را پیدا کرده‌ایم و با نظر سنجی‌هایی که انجام می‌گیرد، شاهد هستیم مردم با برنامه آشنایی دارند.»

برنامه لحظات پایانی خود را سپری می‌کند و عوامل، محمد کوثری را تا در خروج همراهی می‌کنند. تقریبا همه رفته‌اند و فقط ساسان رئیسیان و امیرعلی عسگری می‌مانند تا در دکور ساکت متن، حاشیه با این دو همکلام شوم.

رئیسیان 16 سال است که در سازمان صدا و سیما به حرفه گویندگی، اجرا و برنامه‌سازی مشغول است. در بخش‌های مختلف خبری از جمله شبکه خبر، جام‌جم (1، 2 و 3) و رادیو جوان فعالیت کرده و در حال حاضر نیز به عنوان برنامه‌ساز و گوینده در رادیو اقتصاد کار می‌کند. او درخصوص اجرای متن، حاشیه می‌گوید: «مجری در چنین برنامه‌ای نقش بسزایی دارد، چون تنها نماینده‌ای است که از سوی برنامه‌ساز دیده می‌شود و با ارتباط با تهیه‌کننده استودیو را مدیریت می‌کند. این ویژگی، خاصه در مباحث سیاسی که با خطوط قرمز نیز روبه‌رو هستیم، حساس‌تر می‌شود. مجری در بخشی از گفت‌وگو نیاز دارد صحبت‌های مهمان را متوقف کند و نتیجه‌گیری و جمع‌بندی بحث را به دست بگیرد.»

او ادامه می‌دهد: «شبکه 3، شبکه جوان است و دیدگاه مدیران در این ارتباط حرکت به سوی جوان‌گرایی است. در این برنامه نیز با حضور امیرعلی عسگری به این نتیجه رسیده‌ایم که رسمیت برنامه به عهده بنده و تم حاشیه‌ای و مخاطب محور آن بر دوش آقای علی عسگری با ظاهر جوان پسند ایشان باشد.»

امیرعلی عسگری نیز به مکمل بودن اجرای خود و رئیسیان اشاره می‌کند و صحبت‌های همکارش را چنین پی می‌گیرد: «با این‌که متن، حاشیه یک برنامه گفت‌وگو محور است، اما در تعاملی که با یکدیگر داریم تنها اجازه می‌دهیم مهمان درخصوص سوالی که مطرح شده است، شفاف‌سازی کند و او را از مباحث بی‌ربط باز می‌داریم. از این حیث می‌توان گفت این برنامه نسبت به دیگر برنامه‌های گفت‌وگویی، خاص و ویژه است.»

علی عسگری که فعالیتش را از سال 80 با باشگاه خبرنگاران جوان آغاز کرده در برنامه‌هایی چون صبح انقلاب، سی بهار، رویداد‌های سیاسی (شبکه 3)، صبح عالی بخیر، سیمای خانواده و شبکه قرآن سیما نیز حضور داشته است. او معتقد است: «طی فعالیتم در حوزه خبرنگاری با حوزه سیاست آشنا و با جذابیت‌های آن روبه‌رو شده‌ام. برخی خطرات که همواره در حواشی نهفته است نیز جزو جذابیت‌های این کار است که با سعه‌صدر مسوولان در مواجهه با بحث‌های حاشیه‌ای به جذابیت تبدیل می‌شود.»