23 اردیبهشت؛ لغو نهایی کاپیتولاسیون

حق کاپیتولاسیون به تدریج در ایران گسترش یافت و از انحصار دولت روسیه خارج شد. به این ترتیب، بسیاری از کشورها با استفاده از اصل کامله الوداد صاحب این حق شدند و کاپیتولاسیون را به ایران تحمیل کردند.

اسپانیا، فرانسه، انگلیس، آلمان، ایتالیا و چند کشور دیگر از جمله کشورهایی بودند که بعدا از حق کاپیتولاسیون بهره بردند و برای اتباع خود نسبت به ایرانیان برتری قائل شدند. زیان‌های کاپیتولاسیون بسیار مهلک بود و سبب تاخت وتاز بیگانگان در کشور می‌شد. علاوه بر این، با سوءاستفاده از کاپیتولاسیون، بیگانگان هر چه می‌خواستند به ایران وارد می‌کردند و هر چه می‌خواستند از ایران خارج می‌کردند و هیچ‌کس نمی‌توانست کمترین نظارتی بر تحرکات و توطئه‌های فرهنگی، سیاسی، اقتصادی و امنیتی آنها داشته باشد. به همین دلیل، کاپیتولاسیون، موضوعی بود که بر استقلال کشور ضربه مهلک وارد می‌کرد.

2 سال قبل از کودتای رضاخان، لایحه‌ای به تصویب رسید که به موجب آن، حق کاپیتولاسیون روس‌ها در ایران لغو می‌شد. بعد از لغو قرارداد کاپیتولاسیون بین ایران و روسیه، قرارداد کاپیتولاسیون بین ایران و چند کشور دیگر نیز لغو شد. کاپیتولاسیون در سال 1306 شمسی به‌طور صوری بین ایران و سایر کشورها لغو شد.

ولی واقعیت این بود که غربی‌ها با روی کار آوردن رژیمی که به طور کامل حافظ منافع آنها بود، دیگر احساس نیازی به کاپیتولاسیون نمی‌کردند؛ اما بعدا غربی‌ها بار دیگر تصمیم گرفتند کاپیتولاسیون را به طور گسترده تر در ایران برقرار کنند. به همین سبب، در 21 مهر 1343 ه.ش، کاپیتولاسیون مجددا در ایران برقرار شد و آمریکا طبق حق کاپیتولاسیون، کاملا بر اوضاع ایران تسلط پیدا کرد.

بعد از آن که این جنایت توسط رژیم شاه پذیرفته شد، امام خمینی، موج دیگری از قیام علیه خیانت‌های رژیم شاه به راه انداخت و ضمن صدور بیانیه و ارسال پیام به مردم، سخنرانی بسیار شورانگیز و تاریخی ایراد فرمود. اعلامیه و سخنرانی امام خمینی، موجی به راه انداخت و رژیم شاه را در معرض سقوط قرار داد. امام خمینی در بخشی از سخنرانی خود گفتند: من تاثرات قلبی خودم را نمی‌توانم اظهار کنم، ما را فروختند، استقلال ما را فروختند، عزت ما پایکوب شد؛ عظمت ایران از بین رفت، عظمت ارتش ایران را پایکوب کردند.

من اعلام خطر می‌کنم، ای ارتش ایران من اعلام خطر می‌کنم، ای سیاسیون ایران من اعلام خطر می‌کنم.... بعد از آن که رژیم شاه با قیام امام خمینی در معرض سقوط قرار گرفت، رژیم شاه وحشت زده شد و اقدام به دستگیری و تبعید امام خمینی کرد.

بنابراین، یکی از علل اصلی تبعید امام خمینی، قیام امام علیه کاپیتولاسیون بود. رژیم شاه بعد از سرکوب قیام مردم و تبعید امام خمینی، گمان کرد دیگر کسی جرات اعتراض نخواهد داشت، اما در حالی که هنوز بیش از 77 روز از تبعید امام خمینی نگذشته بود، نخست‌وزیر شاه(حسن‌علی منصور) که لایحه کاپیتولاسیون را به تصویب رسانده و امام خمینی را نیز تبعید کرده بود، توسط گروهی از مبارزان مسلمان(محمد بخارایی و یارانش) اعدام انقلابی شد. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، در تاریخ 23 اردیبهشت 1358 ه.ش حق کاپیتولاسیون یا قضاوت کنسولی و ملحقات آن، به طور کامل لغو شد.